O'zbekiston ERK Demokratik Partiyasi

ЎЗБЕКНИНГ ТИЛИ (2)

ЎЗБЕКНИНГ ТИЛИ (2)
545 views
01 June 2021 - 9:23

ЎЗБЕКНИНГ ТИЛИ (1)

“Биз, ўзбеклар, кимлармиз ва дунё ҳақида нима деб ўйлаймиз?” Гап тил тузумининг бир парчасини акс эттиради. Ўзбек тилида феъл (ҳаракат) гапнинг сўнгида – фалончилар, уларнинг ғаройиб хусусиятларию бошқа кераклигу–кераксиз сўзлар айтиб бўлингач, кейин келади. Жумла ўз охирига етмагунча, бирон бир кас – бу гап саволми, инкор ё дараклигини айта олмайди.

0.1.1 Ўзбекликнинг ўзбек тилидан бошланиши табиий. Тил асосий ҳолларда у ёки бу миллатнинг бирламчи сифати. Агарда ўзбек тилининг ““ўзбеклик”” билан алоқаси ҳақида гап юритмоқчи бўлсак, яна Ҳамид Исмоилнинг ўзига қайтишимизга тўғри келади, чунки мен билган адабиётда фақат у “Ўзбек тили фалсафаси» деган мавзуга айни шу ном остидаги мақоласида ёндошган. Аслида шу ерда унинг ушбу мақоласини тўлиқ илова қилиб келтиришим керак. Рост, мақола русча ёзилган бўлишига қарамай, бу китобнинг битилиши ўнларча йил давом этаркан, яқинда Ҳамид Исмоилнинг ўзи Google ёрдамида бу мақолани ўзбекчага ағдариб, у-бу ерига қалам уриб, Facebookдаги ўз саҳифасида эълон қилди.

Шунинг учун мен ҳам бу ерда аввал турган мақола баёнини ўчира солиб, ўрнига ана ўша таржимани қўя қолдим. Мана у.

ЎЗБЕК ТИЛИ ФАЛСАФАСИ ҲАҚИДА
(“Ўзбек тили” китобидан парча)

Ўзбек тилининг грамматикаси «ҳижжалаб» кўриб чиқилгач, тил ўз унсурларига бўлинган ҳолда қолиши ҳақидаги таассурот пайдо бўлмаслиги учун, тилни қайта «йиғишнинг» бир неча усули мавжуд. Булардан – бири уни ўзлаштириш, бу тилда гаплашишдир. Лекин биз бу ерда бошқа бир синтетик йўлни – тилга нисбатан умумий нуқтаи назарни ёки қисқаси тил фалсафасини назарда тутяпмиз.

Тил фалсафаси мумкинми ўзи ва у нимани англатиши мумкин? Маълумки, бир тилнинг тизими бошқа тил тизимидан фарқ қилади ва бу турган гап. Яна бир нарса тайинки, ҳар бир тил, агар тавтологиядан қўрқмасак, ўз мантиғига ёки ўз тилига эга. Хўш, ўзбек тили қандай? Анъанавий грамматик текширув бу саволга бирламчи жавобни берганлиги сабабли, энди биз ўзбек тилига бошқа нуқтаи назардан – муайян қарашлар
тизимини қай тарзда акс эттириши, ушбу қарашлар тизимини шакллантиришинуқтаи назаридан қарашга ҳаракат қиламиз, ёки бошқача қилиб айтганда, ўзбек тили ва ўзбек менталитети ўртасидаги боғлиқликни кўриб чиқамиз.

Албатта, бу таҳлил ва ундан чиқажак хулосалар табиий равишда мубоҳасали бўлиши мумкин, аммо ўзбеклар айтганидек “беайб Парвардигор!”. Хўш, биз тил ҳодисаларини ва биринчи навбатда тилнинг ҳар бир даражасидаги хусусиятларни диққат билан кузатиб чиқамиз ва буларнинг ички мантиғини тушунишга ҳамда тушунтиришга ҳаракат қиламиз.

Аммо ўзбек тилининг айрим қисмларининг ўзига хос хусусиятларини таҳлил қилишни бошлашдан олдин, биз умуман кўп тилларга хос бўлган умумий асосни, маълум бир мавҳум нормани яратсак. Бу ерда биз фонологияни ҳисобга олмаймиз, чунки биринчи навбатда бу хусусда етарли миқдордаги махсус асарлар мавжуд, иккинчидан, йўқса бу яна битта янги боб ёзилишни талаб қилади. Тил таркибидаги қисмлар ё-да гап
бўлаклари, зотан, инсон тафаккурининг тузими билан бевосита боғлиқ: от тилда объектни, олмош – субъектни ё шахсни, сифат – уларнинг сифатини, сон – сонини, феъл ва тўлдирма – ҳаракатни, сифатдош – бу ҳаракатларнинг сифати ва миқдори, кўмакчилар – замону макон муносабатларини англатади, ва ҳок.

Биз руҳий дунёмиздада ишлатадиган воситалар тўплами мана шулардан иборат. Рост, ушбу унсурларнинг энг хилма-хил комбинацияларини тасаввур қилиш мумкин, аммо шу билан бирга уларнинг саноқлигини ҳам унутмаслик керак. Шу боис, баъзи бир соф тилшунослик ҳодисалари ҳақида гапирганда, биз тафаккуримизнинг дунёга бўлган муносабатини белгиловчи ушбу асосий унсуларини ёдда тутишимиз керак ва шу маром ушбу умумий асосларга нисбатан энди биз ўзбек тилининг ўзига хос хусусиятларини топишга ҳаракат қиламиз.

Олмош

Шуниси эътиборга лойиқки, учинчи шахсни англатувчи “у” олмоши айни пайт
нарсаларни ҳам белгиловчи олмошдир (аслида, у нарсаларни белгилашдан учинчи шахсни
белгилашга кўчган олмошдир). Бу дегани, ўзбеклар ва уларнинг аждодлари тафаккури
учун диалогик муносабатлар, яъни “мен – сен” муносабатлари муҳимроқ ўрин тутган
деб тахмин қилиш мумкин: чунки бу шакллар турли хил нюансларга эга (масалан,
“сенлар” – бу “сен” нинг кўплик шакли эса-да, англатгани – «сенга ўхшашларнинг кўпи”
деган маънони англатади ва бошқа тиллардаги каби “сиз” ё «Сиз» деган маъноларни
бермайди). Бундан ташқари, «мен» ва «сен» олмошлари гапнинг бошқа қисмларига
қўшилиб, уларнинг қайси шахсга таалуқли эканлигини кўрсатиб туришади: «ишчиман –
борасан – бирман – тезсан» ва ҳок. Айни пайт, учинчи шахс кўрсаткичи эса юкламада
нолга тенг: «у ишчи, у чиройли, у тез» ва ҳок.

Умуман айтганда, рус ёки француз тилларига қиёсан, ўзбек тилида деярли ҳар
бир сўзни плеонастик равишда олмош ёки шахc юкламаси билан (юклама эса одатда
олмошни такрорлайди холос) тугатиш, бу тилда шахсга берилган урғуни англатади ва,
демакки, ушбу фикрлаш тарзида ҳар бир нарсанинг шахсга боғлиқлиги, барча гапларнинг
диалог/мулоқот доирасида, диққат айланасида бўлган маълум бир инсонга боғланишини
(«мен, сен, биз, сиз») кўрсатади. Қайсидир маънода ўзбек тилининг “мен – сен”
муносабатлари доирасига мойиллигини – учинчи шаклни умумлаштирувчи олмошлари ўрнида форс тилидан олинган “ҳар”, “ҳеч” олмошларининг ишлатилиши ҳам
тасдиқлайди. Худди шу лингвистик ҳодиса сўроқ олмоши бўлмиш “қайси” сўзида ҳам акс
топган. Аслида, “қайси” сўзи икки қисмдан иборат: сўроқ “қай” ва шартли экзистенциал
“эса” лардан (яъни, сўзниниг маъноси – «қайсиси бўлса-да» – фарқи йўқ).

Учинчи шахснинг шартли мавжудлиги ҳар бир ерда биринчи ва иккинчи шахснинг
(олмош ва шахсий юклама орқали) қўланилиши ва ҳисобга олиниши туфайли яна-да
аҳамиятсизлигини кўрсатади. Аффикс ё юкламаларга келсак, улар бутун тил учун
одатий ҳол бўлганлиги сабабли, алоҳида хусусиятларини отлар мисолида кўриб чиқиш
яхшидир, бу ерда эса фақат иккита нуқтага эътиборни тортсак. Биринчи навбатда,
кўплик аффикси деярли ҳар қандай олмошга қўшилиши мумкин (масалан, айтилганидек:
“сенлар” ёки “ўзларинг”, “ҳар кимлар”, ва ҳоказо), бу ҳодиса ўзбек тили учун, демакки
ўзбек онги учун ҳам кўплик категориясининг аҳамиятини таъкидлайди. Иккинчидан эса,
шахсий юклама эгалик юкламаси каби сўзда кўплик юкламасидан кейин жойлашади, аммо
бунинг маъносини кейинроқ муҳокама қиламиз.

Отлар

Ўзбек отларининг ўзига хос хусусияти нимада? Агар уларнинг лексик таркиби
ҳақида гапирадиган бўлсак, унда айниқса мафҳум атамалар учун қўлланиладиган араб ва
форсий отларнинг кўплигидир. Аммо буниси кенг ёритилган мавзу. Агар грамматик
хусусиятлар ҳақида гапирадиган бўлсак, унда ўзбек тилида жинс тоифасининг, яъни
шакли муаннаснинг йўқлиги дарҳол эътиборни ўзига тортади. Бу воқеъликни қандай
изоҳлаш мумкин? Мумкин бўлган ягона тушунтириш – бу бояда айтилган диалогик
муносабатларнинг хусусиятидан келиб чиқади. Бевосита “мен-сен” муносабатлар
доирасида жинсни лингвистик равишда фарқлаш ортиқча, чунки бу фарқ аниқ ва
мавжуд: «мен сенинг аёл эканлигингни кўрмоқдаман», «сен эса эркак эканимни худди
шундай равишда кўриб турибсан».

Шуниси аниқки, айнан жинснинг лисоний фарқланиши учинчи шахсга нисбатан
кўпроқ аҳамиятга эга, аммо юқорида айтиб ўтганимиздек, учинчи шахс ўзбек тилининг
табиатида жуда билвосита мавқега эга бўлганлиги сабабли, жинсни умуман фарқлаш
аҳамиятсиз бўлиб чиқди. Бошқа томондан, худди шу факт ўзбек тилида, ва демакки,
ўзбек онгида тўғридан-тўғри, бевосита, юзма-юз муносабатларнинг аҳамияти хусусида
ортиқча далил бўлиб хизмат қилиши мумкин.

Ўзбек тилидаги отларнинг яна бир хусусияти, гапнинг бошқа бўлаклари сингари,
уларнинг турлича аффиксланиши, яъни юклама орттиришидир. Дарҳақиқат, бутун
бошли ўзбек тили маълум ва ўзгармас ўзакларнинг турли-туман юкламалар қўшилиши
кетидан деярли чексиз ўзгарувчанликка мойил бир тилдир. Ушбу лингвистик ҳодиса
ўзбек тили учун жуда муҳимдир ва уни ўзбек онгига ҳам ҳавола қилиш: маълум, ўзгармас
(консерватив?) ўзак (ё асос/тамойил) ўзига яхши маълум бўлган, барқарор юкламаларни
(иловаларни) қўшади ва шу комбинаторика натижасидагина бутунлай ўзгаради.

Ҳинд-Оврўпо тилларидаги флектив-флуктуацион ички ўзгаришларни инқилобий,
мутацион, сифат жиҳатидан кескин бўлган жараёнлар билан, ва бу қатори, ўзбек ва
шунга ўхшаш аглютинатив тилларга хос эволюцион, мослашувчан, миқдорий йиғма
тузмаларни ва тизимларни кенгроқ воқеълик билан тўғридан-тўғри таққослаш мумкинми ёки йўқми, билмайман, бироқ шундай параллелга ўрин бордек. Баҳарҳол, бу
қиёсни ўз зеҳниятида турғун ва ривожланишида эволюцияга мойил ўзбек
менталитетига ҳам ёйгинг келади, киши.

Аффикция ё юклама тизимини батафсилроқ кўриб чиқадиган бўлсак, бир
вақтнинг ўзида бир нечта юкламалардан фойдаланганда маълум бир функционал
юкламаларни қўшишда маълум бир тартибни пайқаш мумкин. Жумладан, биринчи
навбатда, отнинг ўзагига: 1) сўз ясовчи аффикслар, кейин 2) кўплик аффикси, ундан кейин
3) эгалик/шахс аффикси ва 4) охирида келишик аффикслари қўшилади («йўл-чи-лар-имизда-ги-ни»).

Бу тартиб шунчаки тил тизимидан бошқа бирон бир маънога эгами? Бошқача
қилиб айтганда, бу юклама тизими иерархикми? Албатта, масалан, тил учун кўплик
категорияси эгалик категориясидан муҳимроқ деб айтиш хатодир, ёки, аксинча, чунки
бу тоифаларнинг ҳар бири тилда ўз ўрнида мавжуд ва бундан ташқари, бошқаси йўқ
бўлган ерда мустақил равишда ишлатилиши мумкин (“йўлчимиздагини” –
йўлчилардагини”). Аммо шу билан бирга, улар биргаликда ишлатилганда, уларнинг
аралаш-қуралаш ишлатилиши (“йўлчимизларгинида”) мутлақо номаъқулдир ва шу
маънода маълум бир тартиб ҳақида гапириш табиийдир. Саволимизни қайтарсак: бу
тартиб семантикми, яъни қандайдир маънога эгами? Ҳа ва йўқ деб тахмин қилиш
мумкин. Бундай кетма-кетлик тизими билан сўз фақат охирида ўз қарорини топади,
бажарилади, якуний керакли маъно билан тўлдирилади.

Шу маънода, охирги элементнинг роли энг муҳимдир, ва ундан олдинги ҳар бири
айни вақтнинг ўзида кейинги ва олдингиси учун аниқловчи ёки якунловчи ролини ўйнайди.
Айнан шу маънода ва айнан шу сўз учун келишик юкламаси энг катта аҳамиятга эгадир,
ва эгалик юкламаси эса кўплик юкламаси томонидан белгиланади. Ҳақиқатан ҳам,
масалан, ушбу сўзнинг бошқа тузилишини тасаввур қилиш мумкин: “Йўл-чи-миз-да-гилар-ни”, бу тартибда сўзнинг маъноси ўзгаради, чунки бу шаклда сўз бом-бошқа
муносабатларни акс эттиради, ва шу маънода тартиб семантикаси муносабатлар
семантикасига боғлиқдир. Аммо ҳар ҳолда, охирги юклама сўзнинг семантик маъносини
тўлдирганлиги туфайли энг муҳимдир ва одатда у – келишик юкламасидир.

Ўзбек тилининг ушбу тоифадаги хусусиятларини таҳлил қилишдан олдин шуни
айтиш жоизки, кўплик юкламаси билан бир қаторда – ва буни юқоридаги мисоллардан
ҳам кўришимиз мумкин – ўзбек тилида у ёки бу шахс билан боғлиқ бўлган эгалик
категорияси, эгалик юкламаси мавжуд: “китоб-им”, «дафтар-инг», «мактаб-имиз»,
«юрт-ингиз». Тил ва тафаккур учун бу уйғунликнинг аҳамияти тайин. Ўзбек тилининг
келишик юкламаларига келсак, бошқа тиллар сингари, бу категория гапнинг турли
бўлаклари синтактик муносабатларини белгилайди ва когнитив маънода замону макон
ё бошқа сифат муносабатларига воситачилик қилади.

Ўзбек тилидаги келишиклар, рус тилидан фарқли ўлароқ, ўрин-пайт ва чиқиш
келишиклари мавжудлиги билан ажралиб туради. Тахмин қилиш мумкинки, ўзбек
тафаккурида маконнинг аниқлиги муаммоси (“қаерда? қаердан?») жуда муҳим ва
аҳамиятли (рус тилида мавжуд инструментал «творительный» – «нима билан ё
орқали» ва «предложный” – «нима ҳақда» келишиклари билан қиёсланг).

Кўпгина тилшунослар ўзбек тилидаги қиёслаш юкламаси “-дек / дак / дей” ларни
ҳам келишиклар тоифасига киритишади. Дарҳақиқат, бу юкламани гапнинг ҳар қандай бўлагига келишикдек қўшиш мумкин ва бу ҳолат объектни бошқаси билан
таққосланишини англатади. Демакки, объектларнинг бир-бири билан муносабатида
уларни бир-бирига таққослаш ўзбек тилида алоҳида муҳим ўрин тутади.

Бундан ташқари, ўзбек тилининг умумий тузилишига кўра, юқорида айтиб
ўтилганидек, тавсиф ё аниқловчи сўз / гап бўлаги, масалан, француз тилидан фарқли
ўлароқ, аниқланувчидан олдин келади. Аммо ўзбек тили келишикларида мутлақо
тескариси содир бўлади. Француз тилида аниқловчи кўмакчилар – “de”, “chez” ва бошқа
предлоглар аниқланувчи от олдида турса, ўзбек тилида кўмакчи юкламалар уларни
аниқловчиларидан кейин пайдо. Тафаккур мантиқи нуқтаи назаридан, аниқловчи ва
аниқланувчининг олдин ёки кейин туриши тартиби қанчалик муҳим? Шубҳасиз, бу
ҳодисани аниқ ва қаттий равишда умумлаштирмаслик керак, чунки, дейлик, француз
тилида “bon homme” ва “un homme bon” каби, аниқловчи ва аниқланувчининг тартиби
турли хил вариантларда мавжуд. Бироқ, норматив ўзбекча жумлада ягона вариантнинг
мунтазамлиги, фикрнинг атрофдан, сифатлардан, шартли белгилардан объект ёки
жараённинг моҳиятига, ўзагига ўтишини кўрсатади. Олдинига биз фазилатлар ҳақида
гаплирамиз ва кейингина бу фазилатлар кимга ё нимага тегишли эканлиги ҳақида.

Ушбу фикрлаш услубида фазилат ва аниқловчи сифатлар объект ёки жараёндан
олдин тақдим этилади. Ушбу когнитив ҳаракатнинг вектори ташқи томондан
ичкарига қаратилган. Шунга қарамай, ушбу қоидани мутлақ қилиб кўрсатиш ҳам
ярамайди. Чунки биринчидан, бу фақат тилнинг меъёрий ишлаши учун қўлланади,
иккинчидан, алоҳида сўзда ўзак / асос биринчи бўлиб берилади ва шундан кейингина у
“тавсифот” келишиклари билан бойитилади, учинчидан, жумлада ҳар бир кейинги
аниқланувчи бир вақтнинг ўзида ундан кейингиси учун аниқловчи сифатида хизмат
қилиши мумкин. Сўнгги ҳолат, агар биз гапда ҳар бир бўлакнинг «ўтлаб» кетиш
имкониятини назарга олсак, карам ё пиёзнинг қатлам ба қатлам арчилишини, ё-да
китобнинг варрақ ба варрақ очилишини, ҳамда энг сўнгида маънонинг батамомила
тўлишини эслатади.

Охир оқибат, барча тиллар шундайдир, лекин француз ёки рус тилининг фикрлаш
тизимида, масалан, от устунлик қилади ва атиги кейин у “оқ, қалин, шаклсиз, ўзига хос
тавсифга эга” деб таърифланади, яъни бу тузум бошқача идрок қилиш векторига эга –
ички томондан ташқи томон сари. Тил тизимларининг ушбу “интроверт” ва
“экстроверт” фарқи қанчалик чуқур – бу алоҳида кўриб чиқилиши мумкин ва кўриб
чиқилиши керак бўлган масаладир.

Тилдаги таърифлар ё бошқача қилиб айтганда аниқловчилар ҳақида гап
кетганда, ўзбек тилида гапнинг деярли ҳар қандай бўлагини ушбу тоифага киритиш
мумкинлигини эслаш осон: дейлик, бир-бири билан боғланган ҳар иккита от “аниқловчи –
аниқланадиган” жуфтини ҳосил қилади, сифатлар ҳам, француз ва рус тилларидан
фарқли ўлароқ, муайян келишиклар ёрдамида деярли ҳар бир гап бўлагидан ясалиши
мумкин. Айни пайт, гапнинг деряли ҳар қандай бўлаги «отланиши», яъни от ё эга
категориясида қўлланилиши мумкин («куч – кучли», «тез – тезкор», ё тескарисига «тез
– тезлик» ва ҳок.)

Умуман айтиш керакки, тил сифатида ўзбек тили классик Оқрўпо
грамматикасига нисбатан сунъий равишда келтирилган, чунки Оврўпо тилларида гапбўлаклари қаттиян бир биридан ажралиб туради. Ўзбек тили тизими эса бундан бироз
фарқ қилади, у гап бўлакларининг функционал жиҳатдан бир-бирини алмаштирувчи
тизимдир: унда эга ё кесим ўзаклари мавжуд (улар ҳам ўзаро алмашинади), ва бунга
қўшимча у ёки бу ўзакни у ёки бу гап бўлагига айлантирадиган функционал юкламалар
мавжуд.

Бошқача қилиб айтганда, ўзбек тили тизим сифатида деярли бошдан оёқ
ўзгарувчан, метаморфозалар тилидир, унда муайян ўзаклардан ва асослардан деярли
барча гап бўлаклари ҳосил бўлиши мумкин. Бу ҳол ўзбекларнинг мослашиш қобилиятига
алоқадорми? Дейлик, ташқи-тавсифий функционал тарафдан жамият феодал
бўладими, ё коммунистикми, ё-да давлат миллатчилиги ҳукм сурадими, ўзбеклар эса
ўзак каби доимий ва ўзгармас асослар доирасида яшаверишадими, яъни тил тизими
жамият тизими билан уйғун ва муштаракми ва бу ҳолатда қай бири қай биридан чиқиб
келади; бундан ташқари бу ерда оддий комбинаторика, яъни олдиндан берилган
унсурларни бир-бирига алмаштириш холос устунми ё бунда ижодий ёндашув борми –
буларнинг барчасига Пушкин таъбири билан айтганда юқорида келтирилган “совуқ ақл
кузатуви ва қайғули юрак мулоҳазалари” жавоб бергандек.

Энди ўзбек тилининг сон категориясига кечсак. Эслатиб ўтамиз, у ҳам
аглютинант, яъни, ўндан каттароқ сонларни ҳосил қилиш учун ўнталик ё юзталик
сонларга ўзгартиришларсиз бирлик сонлари қўшилиши керак («йигирма уч, тўрт юз
ўттиз олти» ва ҳок). Юқорида қайд этилган аффиксациянинг барча тамойиллари бу
ерда ҳам амал қилади. Боя қайд этилган инсон ва ё шахсга бўлган эътибор эса, бир
томондан, сон категориясида одамлар сони ҳақида гапирилганда: “биров, икков,
уччовлон” ва ҳок. акс этади, бошқа томондан сон категориясида ҳам ўзга гап бўлаклари
билан бўлганидек, шахсий юкламалар қўшилади: “иккимиз, ўнтангиз” ва ҳок.

Умуман олганда, ўзбек тили учун сифат жиҳатидан фарқлаш сон категориясига
ҳам таалуқлидир. Грамматика қисмда кўрсатилгандек, деярли ҳар бир нарса ёки
мавжудот синфи учун сон категориясида ҳам сифатловчи белги мавжуддир: агар гап
ўсимликлар ҳақида бўлса: “беш туп ўрик”, агар одамлар ҳақида эса: “ўн нафар инсон”,
қорамолга нисбатан: ” йигирма бош сигир”ва ҳоказо. Ўзбек сонлари билан боғлиқ яна бир
ҳодиса баъзи бир фикрларга ундаши мумкин, масалан “-лар” кўплик аффиксининг сонлар
пайдо бўлганида бошқа гап бўлакларига қўшилмаслиги. Бошқача қилиб айтганда, ўзбек
тилида ноаниқ кўплик “-лар” ва сон оқали ифода этилган аниқ кўплик мавжуд бўлиб,
буларнинг иккиси аниқ равишда бир-биридан ажратилган («ўттиз бир киши»). Бу ерда
тилнинг дискрет, ё пайдарпай табиати яққол кўриниб турибди. Униси ҳам мумкин,
буниси ҳам мумкин, лекин алоҳида ҳолда ва биргаликда эмас.

Ўзбек тилидаги феълларнинг ўзига хос хусусияти – уларнинг жумла тузилишида
эгаллаган сўнгги ўрни диққатга сазовордир. Хабарнинг охирида ҳаракат
жойлаштирилар экан, ўзбек тилида барча иборалар маъно нуқтаи назаридан фақат
ўзининг сўнгида тўлади, ва аввал ҳам оту юкламаларда қайд этилган тамойил
синтактик даражада ҳам такрорланади. Ҳинд-Оврўпо гуруҳига таалуқли немис ёки
форс тилида бўлгани каби, ўзбек тилида сиз истаганингизча узундан узоқ жумлаларни
тузишингиз мумкин, – жумлалар қандай якунланиши: тасдиқдами, рад этишдами, саволбиланми, мурожаат қилиш биланми, қачон ва қайси майлда ё замонда экани жумланинг
охиригача қарор топмайди. Шу маънода, ушбу фикрлаш тарзи маълум бир башорат
қобилиятига мойилдир, яъни. аллақачон жумлани бошлаган бир киши унинг қандай
қилиб ва қандай тарзда тугашини олдиндан тасаввур қилиши керак. «Гардкам!
Қолганига Худо – пошшо!» – дея гапириш бу тилга хос эмас. Ушбу ҳодисадан
эпистемологик хулосалар чиқариш психолингвистик муаммолар билан қизиққан
кишиларнинг ишидир, лекин биз учун худди шу тамойилни тилнинг кўп даражаларида
қайд этиш муҳимдир, чунки бу ҳодиса, албатта, маълум бир фикрлаш тарзи билан
боғлиқдир.

Тепада кўп айтилган ўзбек тилининг комбинацион қобилиятига келсак, бу
қобилиятни ўз кўзингиз билан кўришга имкон берадиган бир шингил тажриба. Таниқли
ўзбек гуманист олими Абдурауф Фитрат (1886-1938) бир мақоласида “билмоқ”
(“билиш”) сўзидан 99 (!) муштарак сўз тузиш мумкинлигини ёзган. Аммо бу тажрибани
мен “урмоқ” феъли билан синчковлаб такрорлаганимдан сўнг, мана бундай ажойиб
натижаларга эришдим.

1) Майл (фақат майлнинг бирламчи шакллари орқали ҳар хил даражадаги 30 дан
ортиқ турли шакллар яратилиши мумкин).
ур
уриш
уришиш
урил
ургиз
урит
урдир
уриштир
уришиштир
уринтир
урилтир
урилгиз
урилиш
ургизиш
уритиш
урдириш
уришиш
урилишиш
ургишишиш
урдиришиш
урдирил
урдирилиш
урилтириш
урдиртирилиш
урдиринишуртирилиш
уриштириш
уриштиргиз
уриштирилиш
ургизил
ургизилиш
ургизилишиш
Юқоридаги ҳар бир шаклдан инфинитициянинг келишиги бўлган -моқ, -иш, -ув
аффиксларини қўшиб, 100 дан ортиқ шакл ҳосил қилиш мумкин, биз буни фақат “ур” нинг
биринчи шаклида кўрсатамиз: «урмоқ, уриш, урув».

Юқоридаги шакллар, бошқа барча шаклларни тузувчи ўзак шакли билан бир
қаторда, иккинчи шахс учун императив ё буйруқ шаклини ифодалайди, сўнг уларга -инг,
-ингиз, -г / ил, -г / ур, -син юкламаларини қўшиш орқали:
уринг
урингиз
ургил
ургур
урсин
яна 200 га яқин мусбат шаклини тузиш мумкин.

Сўнгги шаклларнинг ҳар бирига -лар кўплик аффиксини қўшишингиз мумкин:
(уринглар, урингизлар, ургурлар, урсинлар). Агар келтирилган майл ва императив
шаклларининг ҳар биридан манфий шакллар тузилиб (урма, урмамоқ, урмаслик, урманг
/ лар, урманг / лар, урма-гил, урмагур / лар, урмасин / лар) шаклланишини ҳисобга
олсак, унда мумкин бўлган шакллар сони деярли икки баравар кўпаяди ва ҳеч бўлмаганда
бир ярим минг сўздан иборатдир.

2) Замон – ўттиздан ортиқ бирламчи шаклдан замон категорияси ёрдамида
қуйидаги шакллар тузилиши мумкин, жой ва вақтни тежаш учун биз фақат “ур”
ўзагининг фақат биринчи шахси мисолида берамиз:
ураман
уряпман
ураётир
урмоқдаман
урдим
урганман
урмишман
ургандирман
урганим
урган
уриганиганурарман
ургайман
уражакман
ургумдирман
урган эдим / эканман / эмишман
ургандим
урган эди / экан / эмиш
уриб эдим / эканман / эмишман
урар эдим / эканман / эмишман
ураётган эдим / эканман / эмишман
урмоқда эдим / эканман / эмишман
ургай эдим / эканман / эмишман
урадиган эдим / эканман / эмишман
уражак эдим / эканман / эмишман
урмиш эдим / эканман / эмишман
урувчи эдим / эканман / эмишман
ургур эдим / эканман / эмишман
ва ҳоказо, улар жами 1500 дан ортиқ шаклни беради, қолган 5 та шахсий шаклни ҳисобга
олсак, жами 9000 дан ортиқ шакл ҳосил бўлади. Ушбу шаклларнинг ҳар бири ўзининг
манфий шаклига эга бўлганлиги сабабли, аввалги майл ўзгаришлар билан бир қаторда,
“ур” ўзагидан ҳосил бўлган сўзлар сони 20 мингга яқинлашади.

Аммо бу ҳам ҳаммаси эмас. Дарҳақиқат, биз майл шаклида кўриб чиққан
императив шакли билан бир қаторда, шартли майл ҳам мавжуд:
урсам
уряпсам
ураётирсам
урди эсам
урган эсам
урмиш эсам
урар эсам
урган эдим бўлса
ва ҳоказо. – ҳеч бўлмаганда, 5 та шахсий ва 6 та манфий шаклларни ҳисобга олган ҳолда,
камида 15 000 комбинацияни эътироф этамиз. Бунга исталган майлнинг 250 дан ортиқ
шаклларини қўшинг: урай, урайин, ургин, урайлик, бу аллақачон “ур” ўзагидан ҳосил
бўлган 35 минг шакл ўша бирламчи шаклнинг денгизидаги томчи каби кўрсатади. Шу
билан бирга, юқоридаги деярли барча феълларнинг мумкин ёки мумкин эмаслигини
кўрсатадиган феъл ва модаллик жиҳатини эсга олсак:
ура оламан
ура бўлмайдиман
ура олдимура олмадим
ура олсам
ура олмасам ва ҳоказо ва ҳоказо,
шакллар мавжуд. Шунингдек, ўнлаб мураккаб феъллар: «ура бераман, уриб оламан, уриб
чиқаман, урибгина ўтаман, ургач бораман, ургани бошлайман…» – булар ҳам шунчаки
бирикмалар эмас, балки «урмоқ» ҳаракатини тавсифловчи, семантик жиҳатидан
яхлит бирикмалардир. Мумкин бўлган комбинациялардан, шу жумладан манфийлардан
фойдаланган ҳолда, биз ярим миллиондан (!) ортиқ шаклга эга бўламиз. Буларнинг бари
ягона “ур” ўзагидан келиб чиқадиган ва ушбу ҳаракатнинг барча турларини
англатадиган феъллардир. Бунга амин бўлмоқчи ҳар бир киши қуйидаги шаклларни:
ура
уриб
уриброқ
урибоқ
урибгина
ургач
ургани
ургали
ургунча
урганча
урмаган
мураккаб феълларни ташкил этувчи ёрдамчи феъллар билан: олмоқ, бермоқ, қолмоқ,
бумоқ, чиқмоқ, юбормоқ, қуймоқ, ташламоқ, бормоқ, юрмоқ, ўтмоқ, утирмоқ,
турмоқ, келмоқ, кетмоқ, курм билмоқ, ёзмоқ, бошламоқ… бириктириб, ва юқорида
айтилган барча грамматик шаклларда (шу жумладан манфийларида) турлантириб
чиқиши мумкин.

Албатта, биз ўтказган бу тажриба бироз схематикдир ва умуман тузила
оладиган шакллларни камайтириш тарафига қаратилган, лекин биз юқорида
келтирган шаклларнинг баъзилари камдан-кам ҳолларда ишлатилиши ёки кам
ишлатилиши мумкинлигини ҳисобга олсак ҳам, уларнинг барчаси назарий жиҳатдан
мумкиндир.

Феълларнинг юкламалари ҳақида гап кетганда, уларнинг кетма-кетлик тартиби
диққатга сазовордир. Отлар синфида бўлгани каби, у ёки бошқа сифат кўрсаткичи
билан феълларни аффикслаш тартиби жуда мунтазамдир.Феълнинг “тўлиқ юкланиши”
ҳолатида юкламаларнинг кетма-кетлиги қуйидагича: феълнинг асоси – майл кўрсаткичи
– модус индикатори – замон кўрсаткичи – шахс ва сон юкламаси ва агарда мавжуд эса –
сўроқ аффикси (“урдиртиришмоқчийдимми?”).

Агар бу тартибни маъно саҳнасига кўчирсак, унда биринчи навбатда
ҳаракатнинг ўзи айтилади, кейин ҳаракат ва шахсми предмет ўртасидаги боғлиқлик
табиати, сўнг ҳаракатнинг воқеликка бўлган муносабати табиати, ундан кейин ҳаракат замони ва уни бажарган шахс келади. Яна бир савол: ушбу тартибда
ҳаракатлар тавсифининг маълум бир иерархияси борми? Бу қийин савол, чунки бир
томондан, агар ўзбек тили структурасида энг сўнгда жойлашган унсурларга урғу
берилса, иккинчи томондан, уларнинг бари чамбарчас дастлабки ўзак / асосга, ҳамда
атрофидаги бошқа унсурларга боғлиқдир. Шу маънода, яна ушбу структуранинг
иерархияси ҳақида эмас, балки икки томонлама тизим ҳақида гапириш дурустроқдир.

Маълум ҳаракатни амалга ошираётган ўзбек учун ҳаракат қай тарзда ё замонда,
оширилаётганлиги муҳимроқми ёки унинг майли аҳамиятлироқми – айтиш қийин, лекин
бир нарса бу ерда аниқ: ҳаракатнинг тавсифи умумий ҳолатдан то уни
конкретлаштириш томон боради.

Ўзбек феълининг замонлари ҳақида гапирганда, авваламбор, ўтган замоннинг
барча мумкин бўлган шаклларининг ҳозирги ва айниқса келажак замонларга нисбатан
сероблигини пайқаш осон. Ўтган вақтлар, ё Қодирий тили билан айтганда «мозий»
«таъми” турфа рангдир: бу ерда бажарилган ҳам, доимий равишда бажариладиган ҳам,
ва ўтмишда содир бўлган-у, аммо бошқа одамларнинг сўзларидан маълум бўлган, ва
ҳоказо турлар мавжуд. Ҳозирги ва келажак замонига келсак, ўзбеклар учун улар кўп
ҳолатларда бирлашиб кетади, келгуси замонга таалуқли соф феъллар («олажакман»,
«юражаксан») деярли ҳеч қачон тилда ишлатилмайди, ва, масалан, бошқа туркий
тилларда келажакнинг хусусиятларини аниқ ифодалайдиган -ар («олар, борар»)
аффикси ўзбеклар учун ноаниқлик, эҳтимоллик, фаразий хусусиятларга эгадир.

Бошқача қилиб айтганда, ўзбек тили келажакка эмас, ўтмишга кўпроқ назар
ташлайди. Агар ҳаракат ўзбек тили гапида олдиндан аниқланганлигини эсласак, у анча
фаталистик тизимига айланади, яъни сиз бунда олдинга ҳаракат қилар экансиз,
кўзингиз бу пайт орқага қадалган, бамисоли трамвайнинг орқа деразасига қараб
олдинга кетаётгандек йўловчидек бўласиз.

Ўзбек тили феълларининг яна ўзига хос хусусиятларидан бирини, бу дегани
ўзбекча фикрлаш тарзининг ҳам бунга хос хусусиятини кўрсатадиган бўлсак, у
ҳаракатни бажариш мумкинлигини ё имконсизлигини кўрсатувчи алоҳида гап
категориясининиг мавжудлигидир («ололмаслик»). Бунда ўзбеклар ўзларини анча
реалистик ва башоратли этнос эканликларини намойиш этадилар.

Яна қизиқ томони шундаки, истак майли баъзи шаклларда буйруқ ё императив
майл билан кесишади, яъни, бу дегани, ўзбеклар учун истак ва буйруқ аслида бир нарса
(«олайин»). Француз тилидаги шартли майлдан фарқли ўлароқ, ўзбек шартли майли
барча мавжуд вақтларни қамраб олиш билан бир қаторда, бошқалар гапи билан ҳам
уйғунлашади (бўлса, экан / эмиш) ва шу маънода, ўзбек тафаккури мантиғида модаллик
(мавжуд / ирреал) шакллари ўзаро боғлиқ бўлиб, замон тоифаси ила қопланади. Бироқ,
бу муносабатлар вектори қаердан ва қаерга йўналиши: замон барча воқелик ва йўқлик
учун аҳамиятлими, ёки воқелик / ирреалликнинг барча шакллари замонни
шакллантирадими – бу савол назариётчининг танловига ҳавола.

Ўзбек тилидаги феъллар гуруҳида равишдошларнинг ўрни ва маъноси жуда қизиқ
ва бошқа тиллардан фарқ қилади. Масалан, рус, инглиз ёки француз тилларидагидек,
улар мустақил равишда (бир вақтнинг ўзида асосий ҳаракат билан биргаликда қўшимча ҳаракат ҳақида хабар бериб) ишлатилиши билан бир қаторда: “бу сатрларни ўқиб, у
яна бир нарса ҳақида ўйлади…”, ўзбек тилида равишдош билан бирлашган қўшма
феъллар жуда кенг тарқалган. Буларнинг иккиси бир вақтнинг ўзида юз берган икки
мустақил ҳаракатни эмас, балки ягона қуйма ҳаракатни англатишади («ола туриб,
кўра солдим, ташлай олмади» ва ҳоказо). Буларда равишдош ҳаракатнинг асосий
маъносини билдирса, феъл бу ҳаракатга турли тус беради холос

Бундай занжирда бир нечта ҳаракатлар бирлаштирилар экан, тилнинг бу каби
ҳодисасини қандай изоҳлаш мумкин? Бир томондан, ўзбек тилида, ва демакки, онгида
турли хил ҳаракатларнинг фарқланишига, уларнинг бажарилиш даражаси ва сифатига
ва ҳоказоларга ҳаддан ташқари эътибор қаратилгандек кўринса, аммо бошқа
томондан, кўпинча бундай бирикмалардаги феъллар, бошқа тиллар билан
солиштирганда, равиш ролини ўйнашини кўриш мумкин. Бошқа сўз билан айтганда,
ўзбек тилида ҳатто феъллар бошқа ҳаракатларнинг турли хил таърифига айланади,
яъни бир ҳаракат бошқа ҳаракатнинг тавсифи бўлади. Бу бир-бирига зид бўлган
тенденцияларнинг мувозанати ҳам ўзбек менталитетининг баъзи хусусиятларини
аниқлагандек.

Албатта, ҳар қандай вазиятда бирон бир тилнинг ўзига хос хусусиятини олиб,
унинг миллий онг билан алоқаси ҳақида мунозарага киришиш мумкин. Дейлик, ўзбек
тилида “олмоқ” ёки “билмоқ” феъллари ёрдамида мураккаб феълларнинг
шаклланишини олайлик («кўра олмоқ, ёза билмоқ»). Булар бирон бир ҳаракатни амалга
ошириш имкониятини англатади ва ҳатто ўзбек тилининг барча феълларини қамраб
оладиган мустақил грамматик категория ҳосил қилади (мумкин / имконсиз). Бошқа
тилларнинг “қодир бўлиш” феъллари ўзбек тилида “олиш” ёки “билиш” орқали
ифодалаганлиги – туркий халқларнинг фатҳ этувчи тарихига мос келадиган баъзи
хулосаларга туртки бўлиши мумкин. Бироқ бунга ўхшаш тил хусусиятлари шунчалик
кўпки, уларга бағишлаб боб тугул, бутун бошли бир китоб ёзишимиз керак бўларди.

Шунинг учун биз энг муҳим тил хусусиятларига, масалан, равишдош билан боғлиқ
барча замон (перфект) шаклларнинг ўзбек тилида “эмоқ” феъли ёрдамиди қурилишига
эътибор берамиз. Бошқа тилларда, жумладан инглиз, немис ва ё француз тилларида бу
каби бирикмалар эгалик ёрдамчи феъли асосида қурилади (инглиз “have/has”, француз
«avoir”, немис «haben”). Бу дегани ўзбек тили ва онги учун мавжудлик категорияси
(«эмоқ») эгалик категориясидан янада кенгроқ ва бу ҳолатда эгалик тоифасига
кирмайди ва у билан ўрин алмашмайди. Яъни, ўзбек учун бор бўлиш ҳеч қачон эга бўлиш
билан тенг эмас.

0.1.2 Бу ерда менинг ягона эътирозим Ҳамид Исмоилнинг ўзбек тили ҳақидаги
хулосалари хусусида эмас, балки айни шу қоидаларнинг бошқа турк тилларига ҳам хос
эканлигида. Дуруст, бошқа туркий халқлар ҳам ўз онгий хусусиятлари ила бир йўсин
ўзбекларга уйғундир, аммо Ҳамид Исмоилнинг эҳтиёткорлигида ва хулосаларга узил-кесин
берилмаслигида гап бор. Ўнинг ўзи “Йўл ва Мақом” деган бошқа мақоласида икки туркий
халқ – ўзбек ва қозоқларнинг ер билан осмончалик фарқи ҳақида гап юритади. Дейлик,
туркий бўлмаган тожиклар билан туркий бўлган ўзбекларнинг зеҳнияти бир-бирига бундан яқинроқдир. Шунинг учун тил алланарсаларга ишора қилса-да, унинг зеҳният ила
баробарлигини мутлақлаштириш ҳақиқатга зидлигини Ҳамид Исмоил яхши билади.

0.1.3 Айни шу хусусда яқиндагина файласуф Сўқрот Шарқиев Ҳазрати Навойининг
«Муҳокаматул луғатайн” асарининг янги бир матнини топгани ва унда нафақат турк
тилининг форс тилидан устунлиги, ва балки форс тилининг турк тилидан анча
таъсирлангани ҳақидаги сўзларини келтиради. Маълуму машҳур бўлган ҳамда яхшигина
ўрганилган “Муҳокаматул луғатайн” биз ўзимиз учун белгилаган вақт чизиқларидан чиқиб
турса-да, аммо унга ишора қилиш асносида, файласуф янги қўлёзмада кашф этган ва
бундан аввалги бандни тасдиқлайдиган бир-икки бандни келтирмоқчи бўлдиму, кейин ола дея, бу мақолани ҳам тўлалигича қўйишга жазм этдим.

(Давоми бор)