O'zbekiston ERK Demokratik Partiyasi

BALÄLIK DOSTIM MUHAMMED SALIHNIÑ “KÜLLIYATI”GÄ HATIRÄ  ÄRÄLÄŞ TÄQRIZ

BALÄLIK DOSTIM MUHAMMED SALIHNIÑ “KÜLLIYATI”GÄ HATIRÄ  ÄRÄLÄŞ TÄQRIZ
39,841 views
28 August 2023 - 11:33

Balälik dostim Muhammed Salihniñ “Külliyati” täyyarlänibdi. On üç cildlik kitablär toplämi. Cüdä sevindim. Bu kitablärni toplägän, näşrgä täyyarlägän insanlärdän Ällah razi bolsin.

Bu näşr özbek ädäbiyatidä özbekniñ uluğ şairi Räuf Pärfi äytib ketgän kättä boşliqni toldirişigä äminmiz.

Rähmätli Räuf Pärfiniñ  bundän qäriyib 20 yil ävväl äytib ketgän bir äççiq e’tirafi bar: “Özbek ädäbiyatiniñ 20-äsr tärihi  Muhammed Salihsiz” özbek ädäbiyatiniñ tärihi” bolalmäsligini bilgän haldä häm u häqdä lam-mim deyilmäydi. Ilgäri zämanlär qändäy lam-mim demäslik keräk bolsä, bugün häm şundäy lam-mim deyilmäydi. Bu biz qullikkä örgänib qalgän, häqarätgä könikkän, yavuzlikni keltirib çiqärädigän cähalätniñ körinişläridir”.

Ümid qilämizki, qolimizdä turgän “Külliyat” cähalätgä qärşi mücadälädä kättä rol oynäydi.

“Külliyat”gä sözbaşini birar akademik emäs, özimizniñ şairä qizimiz, özbek postmodern şe’riyätiniñ peşqädäm väkilläridän biri, ruhiyätniñ müsävviri Gözäl Begim yazibdi. Ämma tän beriş keräk, äkädemiklärdän yähşiraq yazibdi. Şair şe’riyätiniñ intellektual harakteriyu qafiyä sistemasigäçä tählil etibdi. Bu näşr keläcäkdä özbek ädäbiyatşunasligi uçun ciddiy müşahädä vä münaqäşä mänbäi bolişgä ärzigulik bir näşr bolibdi.

Mäzkur “Külliyat” ötgän äsrniñ 70-80 yilläridä özbek ädäbiyatidä, özbek şe’riyätidä buriliş yäsägän bir yazuvçi-şairniñ özbek ädäbiyatigä qoygän häykäli desäk bu bäländpärvaz bäha bolmäydi.

Muällifniñ cudä köp äsärläri mengä täniş bolsä häm, 13 cildlik “Külliyat”ni qisqä bir muddätdä zävq bilän oqib çiqdim. Mutaläädän soñrä bu kitab-lärniñ muällifi bilän bir iqlimdä ötgän yaşligimizni eslädim…

1964-66 yillärdä käminä Gurlän tümänidä çiqädigän “Pähtäkarlär avazi” gazetasiniñ yaş, cämaätçi muhbiri  sifätidä  elgä tänildim. Oqişdän soñ sinfdaş dostlärim Qural vä Sabirlär bilän birgälikdä velasipeddä 5-10 kilometr kelädigän qişlaqlärgä, karhanälärgä barib, ilğar dehqanlär vä işçilär häyatidän türli lävhälär yazib kelärdik. “Pähtäkarlär avazi”niñ birar sani yoq ediki, häbärim basilmägän bolsä. Redäksiyä qaşidä yaş icadkarlärniñ “Qäldirğaç” icadiy tögärägi bolib, aydä bir märtä mäşğulat ötkäzärdi. Tögäräkdä Aman Mätcan, Dosçan Mätcan, Rähim Bekniyaz, Rozimät Atäyev, Tursunbay Dävletav käbi änçä-munçä tänilgän şairlär qätnäşär edi. Tögäräkni redaksiya hadimi Zärif Hudaybergänav alib barär, yerli yaş qälämkäşläridän T.Boranav, B.Eşmätav, M.Babacanav, Ä.Nurmetav, F. Säläyev vä men fäal iştirak etärdik.

Keyinçälik bu tögäräkkä mäktäbimizdän Sali Mädäminav (Muhammed Salih)ni häm alib bardim. Vä uniñ ilk şe’rläri “Pähtäkarlär avazi” gazetasidä basilä başlädi:

Därähtlär kütgänsiman bäharni,

Yigitçä ilk barä kütärdi yarni.

Mänä, keldi uniñ koñil çiraği.

Lalämisal yanib ikki yanaği.

Yigit öpmaqçiydi…çekindi-ku qiz

Vä dedi ahistä: «Biz häli yaşmiz…»

Oşä keç yigitçä qäytib telbävar

Läbigä üstärä tekkizdi ilk bar…

(1966)

Bu säkkiz qätar şe’r Muhammed Salihniñ  özbek şe’riyätini yängiläş uçun qoygän ilk adimi desäk mubaläğä bolmäydi. Çunki şu qisqä şe’rdä Salihniñ “stili” sezilib qalgändi. Ämma u päytlärdä özbek “ädäbiyatini yängiläş” heç kimniñ, hätta Salihniñ häm häyalidä yoq edi älbättä…

Yänä bir misal. Salih “Soqmaq izläymän…” şe’ridä şundäy yazädi:

Adämlär, sizlärgä ergäşdim änçä

Basgän iziñizdän men häm basdim köp.

Bilmäymän, yollärdä körgänim qänçä,

Bälki bilmäm häli päst-bäländni hop.

Endi mäyli deñlär sähiy adämlär,

Men özimgä izläy yäñi bir soqmaq.

Bugün men mustäqil atib adimlär,

Küyläyin, siz käbi häyatgä çänqaq.

Endi täqlidlärgä beralmäymän tän,

Lekin häyatimgä siz boliñ därğä.

Meniñ izläb tapgän soqmağim, zatän,

Ya çoqqigä başlär vä yaki cärgä.

(25.10.1968 y.)

Bu şe’r Salihniñ armiya dävrigä aid bolib, özini türk millätigä mänsübligini äñläb yetgän, türkniñ därdini öz därdi deb qäbul qilgän vä bu yoldä kuräşmaqni mäqsäd qilib qoygän şairniñ dästürilämälidir. U Türkistan soqmağidän türkiy ädäbiyat alämigä vä undän cähan ädäbiyatigä öz uslubi vä öz avazi bilän kirib bardi.

Yillär soñrä özbekniñ büyük şairi Räuf Pärfi 2004 yil “Azadlik” radiosigä şundäy degändi: “Muhammed Salih 60-70-yillärdä özbek şe’riyätidä mutläqa bir yängi tolqinniñ üstidä turdi. 50-yillär unutilib ketgän merasimiz cüdä uzaq qäravsiz qaldi. Äbduräuf Fiträt, Çolpan, Qadiriy vä başqä cudä köp şairlärimizniñ äsasiy ğayäsi Türkistan ğayäsi edi. Türkistan ğayäsi basqinçilär uçun, müstämläkäçilär uçun cüdä qorqinçli bir düşmänlär edi. Änä şu ruhimizdän yulib aliñän ğayäni birinçi bolib Çolpanlärdän keyin, Fiträtlärdän keyin özbek şe’riyätidä äytgän şair Muhammed Salih bolädi”.

Özbek ädäbiyatiniñ yänä bir täniqli yazuvçisi Uluğbek Hämdäm ictimaiy tärmaqdä “Muhammed Salih Çolpandän keyin özbek ädäbiyatini häm mäzmunän, häm şäklän eñ köp yängilägän şairdir”(Facebook), deyişdän çekinmädi.

Salih mäktäbdä bizdän bir sinf keyin oqirdi. Ämma 1966 yil u bilän mäktäbni birgä bitirdik: men 11-nçi sinfni, Salih 10-sinfni. Şu yili 11 sinf bekar qilindi.

Men sinfdaşim Atänäzär Orazmetav bilän Taşkentgä oqişgä ketdim.

Salih 1967 yil Taşkent dävlät universitetiniñ filologiya fakultetigä huccät tapşirib, kündüzgigä bali yetmäy, keçki kursgä qäbul qilinädi. Ämma, Salih artiqçä ğururli edi. U keçki kursdä oqimäymän, deb Haräzmgä qäytädi. 1968 yil bäharidä esä armiyagä ketädi.

Äslidä, keçki kursgä kirib, bir-ikki kursni bitirgändän keyin kündüzgigä ötkäzişi mümkin edi. Ämma bungä ğurur yol qoymägän.

Umumän, täbiätän kämgäp, Salih, özigä yäräşä qäysär, ämma toğrisöz, açiqköñil öspirin edi.

Yängibazardä “Ilya käris todäsi” bilän muştläşiş uçun mähsus Yängibazargä kelib, urişib ketädigän däräcädä ğäläti harakteri bar edi. Yängibazardä kareys Ilyadän yaşlär qorqärdi. Buni Salih heç içigä siñdirä almäsdi. Yängibazardägi dostlärniñ äytişiçä, hätta ärmiyägä ketişdän bir kün aldin täqir başli Salih kinodän çiqqän “Ilya käris todäsi” bilän muştläşib ketgän.

Bu bälki şairlärgä has ädalät tuyğusiniñ ekstrimal körinişidir. Äynän şu ädalät tuyğusi keyiñi yillärdä Salihniñ fäqät şair emäs, bälki publitsist sifätidä häm hälq därdini yüksäk minbärlärdän äytişgä ündägänini körämiz. Öziniñ “Imperätiv” kitabidä (“Külliyat”, 6-cild, 27-bet) Salih şundäy deb yazädi: “Umrimniñ birinçi yärmigä qäräsäm, fäqät şe’r yazibmän, ikkinçi yärmigä qäräsäm, fäqät siyasät bilän şuğullänibmän. Ämma teränrak baqilsä, bu ikki sahä men uçun bir cäbhä bolgänini, färqi fäqät mücadälä vasitäläri özgärib turgänidä ekänini körsä bolädi. Ävväl şe’rlärimni täftiş qilişgä qärar qildim. Men ulärni hälqimgä faydäsi tegädi deb yazgän edim çunki…BBC häm şu sävalni beryäpti meñä: “OZBЕK UÇUN NIMÄ QILDIÑIZ”? Bu fäşist Almaniyasigä qärşi uruş dävridä yäñrägän Rus sävaligä cüdä ohşäydi: «ÇTO TY SDЕLAL DLYA RODINY?». Yä’ni, «bäräkä tapkur» sävalniñ ildizi “qädrdan şoralär”-gä barib täqälyäpti. Meni sälkäm ottiz yil tä’qib etgän RUS sävaliniñ näq özi bu! Bu sävalni ciddiygä alişgä mäcburmän. Äslidä, hämmäsi şu “ciddiygä aliş”dän başländi. Fe’l-ätvarim şundäy. Äyniqsä, yaşligimdä vaqeälärdän tez mütässir bolärdim. Mäsälän, Rossiyadä bir gazetaçi muhbir «Özbeklär oğri» deyä mäqalä e’lan qilsä, uçaqqä bilet alib, oşä gazetaçini tapib öldirmäk istärdim. Bu men uçun ŞÄHSIY mäsälä edi, HÄLQ mäsäläsi emäsdi”…

Yä’ni yillär ötib, Yängibazardägi bezari karis balä ideologik oläraq Rus äyiğigä äyländi vä Muhammed Salihniñ äsas duşmänigä äyländi.

“Yesenin muhlisi” vä “Lermontov muhlisi”

Uşbu läqäblärimizni köpçilik bilmäydi. Sinfdaşlärim Qural, Zäynäb vä yänä uç-tört kişi bilädi, halas. Uniñ oz tärihi bar.

Mäktäbni bitiräyatgän yilimiz Salih (Muhammed Salih) sinfdaşlärni uyigä mehmandarçilikkä çäqirdi.

Uyläri hazirgi Yängibazar tümäni, “Haräzm” (eski “Maskvä “ kolhozi) cämaä hocäliginiñ “Beglär qişlaği”dä edi. Qişlaq Salihniñ äcdadläri bolmiş “Hangä qiz bermägän beglär” yäşägän tärihiy mäkan edi. Zämanäviy til bilän äytgändä beglärniñ rezidensiyasi edi. Uy qirq hanäli bolib, här burçägi häybätli küngürälär bilän qurşälgändi. Devarläri bäländ, tam başidä yavmut qäraqçilär hücümigä qärşi oq atädigän teşiklär açilgändi. Ikkinçi cähan uruşi päytidä Beglär hanädanidä qişlaq saveti mämuriyäti cayläşgänini äytişädi. Oşä uyniñ küngürälärdän bir qismi 60-yillär soñgigäçä turgändi, men şähsän körgändim.

Salihniñ atäsi Mädämin Beg, ikkinçi cähan uruşi qätnäşçisi, kättä mäqami bolmäsä häm tümändä, hätta vilayätdä öz sähaväti bilän tänilgän kişi edi. Uruşdän keyin – ikki sinf sävadi bolişigä qärämäsdän – magazin müdiri, kolhozdä kässir, mäktäb direktori, qişlaq soveti räisi, buhgalter väzifäläridä işläb, yardämsevär vä cömärd kişi sifätidä abro qazañän şähs edi. Mädämin Beg meniñ Cumämurat dayim (ämäkim) bilän qälin dost bolib, yäkşänbä kunläri Yängibazargä bazargä kelgändä biznikigä ötib, suhbätläşib-çäqçäqläşib ketär edilär. Anäsi Aqilä anä (ulärni Ällah rähmät qilgän bolsin!) nihayätdä märhämätli anä edi. Mehmanlärni qurmiş (gömmä) pişirib, mehmanni siyläşni huş körärdi. Aqilä anäniñ pişirgän qurmişiniñ mäzäsi özgäçä bölärdi, çunki “u iycan(qiymä)ni yähşi täyyarläydi”, derdi, rähmätli anäm.

Beglärniñ hanädanläri cüdä fäyzli: arqä täräfidä babaläridän meras Begcan Begdän qalgän havuz, havuz ätrafidägi yettitä ülkän gücüm yergä aftab tüşirmäs, bähäva vä sayä-sälqin cay bolib, uyläridän mehman ärimäsdi. Anämniñ äytişiçä, Begcan Beg, Salihniñ babasi 20-yillär başidä açärçilik päytläridä qişlaq ählini tekin aziq-avqät bilän tä’minläb, köpçilikniñ häyatini säqläb qalgän ekän (Anämniñ atäsi Mätcan baba Begcan Beg bilän qoşni bolib yäşägän).

Men Muhammed Salihniñ ictimaiy kelib-çiqişigä täfsilatliraq tohtälgänimgä säbäb, uniñ ädäbiyatimizgä ärmugan etäyatgäni bu qiymätli “Külliyat” äsla bir täsadif emäs. Otgän äsrniñ 70-yilläridä sähnägä çiqib, bugüngäçä dävam etäyatgän äsärlär silsiläsi boş caydä ünäyatgäni yoq. Bu äsärlärniñ ildizi cüdä teränlärdä, pälägi esä, hälqimiz äytgänidäy, tap-tazä…

Salih mendän bir sinf keyin, 10-sinfdä oqisä-dä, bizni ädäbiyatgä, hususän, şe’rgä bolgän ihlas yäqinläştirgän edi.

Bir suhbätimizdä Salih soräb qaldi:

‒ Rus ädäbiyatidän kimlärni sevib oqiysän?

‒ Sergey Yeseninni. Sen-çi?,– deb sorädim men.

‒ Lermontovni.

Keyin bilsäm, Salih “Zämanämiz qährämani”(Peçarin) räsmini devargä çizgän ekän (u yähşi räsm salärdi). Men esä u päytdä Sergey Yeseninniñ häyati vä icadi bilän qiziqib, şe’rlärini Erkin Vahidov tärcimäsidä oqigän edim. Yeseninniñ “Şähinäm, a, Şähinäm!” şe’ri tä’siridä “Nilufärginäm” şe’rimni häm yazgändim.

Şundä Salih täklif qildi:

‒ Endi seni “Yesenin muhlisi” deb ätäymiz!

‒ Seni esä “Lermontov muhlisi” deb ätäsäk bolädi, – dedim men.

Şundän keyin sinfdaşlär bizni şu nam bilän çäqirä başläşdi. Bä’zän ilhamim kelib ketsä, dävrälärdä Yeseninniñ “Şähinäm” şe’rini qizlärgä äytib berärdim. Hazir häm uşbu şe’rni äytgim kelädi, lekin väqt öz hükmini ötkäzär ekän, hatiräm pänd berib qoyädi.

Salih armiyadä hizmät qilgän dävridä mengä “Yesenin muhlisigä” deb mäktublär yollärdi. Mäktubläridä yängi yazilgän şe’rlärniñ tählili, täkliflär vä Yesenin häqidä rus jurnallärdä basilgän mäqalälärni ilavä qilib cönätär edi. Men häm yängi yazgän şe’rlärimni “Lermontov muhlisigä” deb cönätib, münasäbätini bilişgä qiziqärdim. Men uçun mötäbär bu mäktublär vä Salihniñ öz qoli bilän yazgän ilk şe’rläri (häli e’lan qilinmägän) şähsiy arhivimdä säqlänädi. Mäktäb dävridägi qiziqişläri häqidä Salih “Külliyat”dä häm eslätib otädi.

Muhammed Salihniñ Macaristandän meñä yazgän mäktubi Oktyabr, 1968

Oşä dävrdä rus ädäbiyatidän Lermontovni sevib oqirdim, uniñ qährämanläri bilän birgä yäşärdim, deb.

Havuz boyidägi üyniñ arqä täräfigä “Zämanämiz qährämanläri” obrazläriniñ suvrätini bekargä çizmägän-dä!

Ikkinçi kursdä oqiyatgänimizdä sinfdaşim Zäynäb tuğilgän künimdä Yesenin portretini savğä qilgändi.

Älbättä, Salihniñ Lermontov, meniñ Yesenin muhlisi degän läqäbimiz barligini köpçilik bilmäsdi. Läqäblär muäyyän ruhiyätni, mäqsäd vä dunyaqäräşniñ mä’lum cihätlärini ifadä etişi esä bar gäp.

Sähiy şairlär

Keyin, Salih ärmiyädän qäytib, 1970 yildä Taşkent dävlät universitetiniñ jurnalistika fakultetigä oqişgä kirdi.

Men u päytdä universitetniñ yuqari kursidä oqirdim.

Salih bilän ötgän bir vaqeäni äytib beräy: täläbä hälqini biläsiz, nihayätdä tecämkar vä… nihayätdä sähiy. Äyniqsä, sevgän qizi aldidä. Bir aylik mäaş ‒ stipendiya 35 som! Şu 35 uçun suv bassä simirämiz, ot alsä öçirämiz. “35”ni qolgä algän küni bizdän bay adäm yoq:

Stipendiya algän künim – şah,

Vä soñ yänä bolurmän gäda.

Şahlik tacini kiygän künlärdän biridä sevgänimgä savğä aliş uçun dostim bilän magazingä bardik. SUMgä kirib, bämäslähät birar närsä almaqçi boldik. Beş somlik bir savğäni tänlägän edim, Salih şundäy dedi:

‒ Bolmäydi. Hamkällä, beş somgä beş kun yäşäşiñ mumkin yaki 20 märtä kina köräsän yahud 200 tä gazetayu 2 tä “Şärq yulduzi” alib oqişiñ mümkin (Närhlär 70-yillärniñ başidägi kursdä berilyäpti). Şundäy närsä tänläki, häm ärzan bolsin, häm yahşi!  Därhäqiqät, 1968-yilgi karantin päytidä 20 tiyingä bir kun yäşägänmiz.

Savğä tänläş qiyin keçdi: nimä tänläsäm, Salih hisab-kitabini qilib, qimmätgä çiqäräverdi. Cählim çiqib:

‒ Bolmäsä, öziñ tänlä! – dedim.

U peştähtägä qoyilgän buyumlärgä köz yugurtirib, bir bilägüzükni körsätdi:

‒ Mänä tapdim, qärä! Ärzanligini äytmäysänmi, 20 tiyin!

Zämanäviy qizlär bilägüzük täqmäsligini bilsämdä, ärzan bolgäni uçun köndim:

‒ Alsäk alibmiz-dä, qollärigä biläguzuk yäräşsin!

Şundäy qilib, ikkälämiz 4 tä bilägüzükni 80 tiyiñä härid qildik vä esdälikkä ikki sätr şe’r häm yazdirmaqçi boldik. Şe’rni Salih toqidi:

Gär altin emäsdir, canginäm, bu cez,

Lek sevgim aldidä altinlär aciz!

Dästhät yazuvçi ustä bilägüzükni abdan tekşirib, şe’rni sälmaqläb oqidi vä hisab-kitab qildi:

‒ Beş som bolädi, ükä.

Men Salihgä, u esä meñä häyrätlänib qärädi vä dedi:

‒ Iye, savğäniñ ğävğasi çiqdi-ku!

Cählimni içimgä yutib, dedim:

‒ Yigitniñ “ğävğasi” bolsä-dä, yanidä savğäsi bolsin!

Bu lirik çekinişdän soñrä äsas mävzu “Külliyat”gä  qäytämän.

Muhammed Salih “Külliyat”iniñ yänä bir özigä hasligi uniñ Yängi Älifbadä basilişidir.

Bugün Özbekistandä qolläniläyatgän Latin emäs, uniñ yängi tälqini bolgän, özbek tiliniñ bugüngäçä toläqanli ifadälänmägän fonetik özigä haslikni – singärmanizmni mäksimum däräcädä äks ettirgän yängi älifbadä näşr etilgän.

Mä’lumki, Özbekistanniñ milliy grafikasi mävzusidä 100 yil ävväl başlängän macaradä bugün häm bir tohtämgä kelinmägän.

Tilçilärimiz här on yildä bir älifbadä islah täşäbbusigä kirişmaqdälär, ämma konkret bir qärargä kelib, konkret bir näticägä erişä almäyäptilär. Başqä türk cumhuriyätläridä häm (Turkiyä istisna) latingä ötiş cäräyani äyni länclik bilän dävam etäyäpti.

Men Muhammed Salihdän “Külliyat” basilgän älifbadän äsas mäqsäd nimä deb sorädim. Uniñ bergän qisqä cävabi şu boldi:

“Külliyati”dä qolläñän Latin Älifbasi layihäsiniñ ikkitä diqqätgä säzavar nuqtäsi bar:

Birinçisi, bizni başqä türk lähcäläri bilän fonetik cihätdän bağläb turgän, keyingi yillärdä yoqalib baräyatgän singärmanizmni tiriltiriş.

Ikkinçisi, singärmanizm tiklänişi näticäsidä özbek tiliniñ başqä türk tilläri bilän integratsiya cäräyanini tezläştiriş.

Bu ğayä cämiyätimizdä qäbul qurib, täqdim etäyatgänimiz älifba tälqini müzakärägä açilsä biz mäqsädimizgä erişgän bolämiz. Bu layihäni qurib, bu älifbadä oqigän kişi bizniñ täklifimiz näqädär ratsianal vä dalzärb ekänligini körädi, zatän.

Bugüngi räsmiy Latin älifbasidä oqişni bilädigän här kim biz täqdim etäyatgän älifbadä bemälal, “şärillätib” oqiy alädi. Färqi: yängi tälqindä ävvälgi älifbalärdä ihmal etilgän häyatiy cihät – bütün turk tillärigä has singärmanizm, unli tavuşlärniñ uyğunligi, mäksimum däräcädä tiklängändir”.

Bugün respublikämizdä älifba üstidä işläyatgän mütäsäddilär bu ciddiy layihäni ciddiy qäbul qilädilär vä uniñ tilimizdä, mädäniyätimizdä munasib orin egälläşi uçun öz hissälärini qoşädilär deb ümid qilämiz.

Mädrähim Säfärbay oğli,

fälsäfä fänläri namzadi, dots.nt

May, 2023 yil.