Bu yaz\u0131y\u0131 kaleme almak i\u00e7in oturdu\u011fumda bir saat \u00f6nce haber sitelerine d\u00fc\u015fen \u00d6zbekistan se\u00e7im sonu\u00e7lar\u0131 ger\u00e7ekten \u015fa\u015fk\u0131na u\u011fratt\u0131\u2026<\/p>\n\n\n\n
24 Ekim’de ger\u00e7ekle\u015ftirilen devlet ba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131 se\u00e7iminden o koltukta oturan \u015eevket Mirziyayev’in y\u00fczde 80,1’lik zaferle \u00e7\u0131kmas\u0131n\u0131n \u015fa\u015f\u0131rt\u0131c\u0131 yan\u0131, otuz senelik ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k d\u00f6neminde ilk kez bir ba\u015fkan\u0131n oylar\u0131n\u0131n y\u00fczde 90’lar\u0131n alt\u0131nda \u00e7\u0131kmas\u0131yd\u0131.<\/p>\n\n\n\n
Di\u011fer adaylar\u0131n oy taksiminde ikinci s\u0131raya yerle\u015fen Maksuda Vorisova’n\u0131n oran\u0131 y\u00fczde 6,63 olarak a\u00e7\u0131kland\u0131\u011f\u0131 halde, yerde kalan y\u00fczde 13,5 oy ise \u00fc\u00e7 aday aras\u0131nda taksim edilmi\u015ftir.<\/p>\n\n\n\n
Yani se\u00e7imden y\u00fczde 80,1 ile ilk s\u0131rada \u00e7\u0131kan adaya kar\u015f\u0131l\u0131k arkadan gelen d\u00f6rt aday\u0131n toplam oyu y\u00fczde 20’ye tekab\u00fcl etmi\u015fti.<\/p>\n\n\n\n
‘\u015ea\u015f\u0131rt\u0131c\u0131’ yazmam\u0131n nedeni, ad\u0131na ‘T\u00fcrk Cumhuriyetleri’ dedi\u011fimiz (‘art\u0131 Tacikistan’ demenin de hi\u00e7bir sak\u0131ncas\u0131 olmayacakt\u0131r) co\u011frafyada otuz y\u0131ll\u0131k ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k d\u00f6neminde ger\u00e7ekle\u015ftirilen devlet ba\u015fkan\u0131 se\u00e7imlerinden birinci s\u0131rada \u00e7\u0131kanlar i\u00e7in en alt \u00e7izgi, a\u015fa\u011f\u0131-yukar\u0131 y\u00fczde 90 idiyse (K\u0131rg\u0131zistan hari\u00e7) \u00d6zbekistan’da bu rakam\u0131n y\u00fczde 80’e d\u00fc\u015fmesini s\u00fcrpriz saymam\u0131z gerekir.<\/p>\n\n\n\n
Bir se\u00e7im d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn ki, sand\u0131ktan birinci \u00e7\u0131kanla ikinci \u00e7\u0131kan\u0131n aras\u0131ndaki fark y\u00fczde 74’\u00fc te\u015fkil etmekte olup, eskiden y\u00fczde 87-88 gibi oranlara tan\u0131kl\u0131k etti\u011fimiz i\u00e7in \u015fimdilik y\u00fczde 74’l\u00fck oran\u0131 ilgin\u00e7 bulmamak imkans\u0131zd\u0131r.<\/p>\n\n\n\n
Ne oluyor?<\/p>\n\n\n\n
\u00d6nceki otuz seneye nazaran daha demokratik bir se\u00e7im mi yap\u0131ld\u0131, \u00e7ok partili sistem geli\u015ftirilerek muhalif partiler mi kuruldu, onlara se\u00e7ime girme hakk\u0131 m\u0131 tan\u0131nd\u0131, bas\u0131n m\u0131 \u00f6zg\u00fcrle\u015fti?..<\/p>\n\n\n\n
Aral\u0131k 1986’da Kazakistan’\u0131n o zamanki ba\u015fkenti Almat\u0131’da patlak veren olaylar Kom\u00fcnist Partisi birinci sekreteri ve Politb\u00fcro \u00fcyesi Din Muhammed Kunayev’in (s\u0131rf ‘Din’ ve ‘Muhammed’ kelimelerini telaffuz etmemek i\u00e7in SSCB lideri Leonid Brejnev’in ‘Dima\u015f’ diye hitap etti\u011fi ve Kazakistan’\u0131n ba\u015f\u0131nda yirmi be\u015f y\u0131l\u0131n\u0131 ge\u00e7irmi\u015f adam) koltu\u011fu kaybetmesine neden oldu.<\/p>\n\n\n\n
Kom\u00fcnist Parti birinci sekreterli\u011fine Rus men\u015feli Gennadi Kolbin getirilirken, Bakanlar Konseyi ba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131na Nursultan Nazarbayev atand\u0131.<\/p>\n\n\n\n
Temmuz 1989’da Kolbin’in g\u00f6revden ayr\u0131lmas\u0131yla Kazakistan Kom\u00fcnist Parti birinci sekreterli\u011fine Nazarbayev’in se\u00e7ilmesi ‘Moskova taraf\u0131ndan uygun g\u00f6r\u00fcld\u00fc.’<\/p>\n\n\n\n
Mart 1985’de Moskova’n\u0131n uygun buldu\u011fu Saparmurat Niyazov, T\u00fcrkmenistan Kom\u00fcnist Partisi birinci sekreterli\u011fine; Haziran 1989’da yine Moskova’n\u0131n uygun buldu\u011fu \u0130slam Kerimov, \u00d6zbekistan Kom\u00fcnist Parti birinci sekreterli\u011fine getirildi\u2026<\/p>\n\n\n\n
19 A\u011fustos 1991’de SSCB Kom\u00fcnist Partisi Merkez Komitesi Genel Sekreteri ve Devlet Ba\u015fkan\u0131 Mihail Gorba\u00e7ov’a kar\u015f\u0131 d\u00fczenlenen darbe giri\u015fiminin amac\u0131na ula\u015famamas\u0131 T\u00fcrk-M\u00fcsl\u00fcman b\u00f6lgelerin n\u00fcfusunu da uyand\u0131rm\u0131\u015f olacakt\u0131 ki, ekim ay\u0131 boyunca pe\u015f pe\u015fe ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k deklarasyonlar\u0131 yay\u0131mlad\u0131lar.<\/p>\n\n\n\n
Ama ayn\u0131 y\u0131l\u0131n ilkbahar\u0131nda, \u00f6rne\u011fin Azerbaycan ve \u00d6zbekistan’da yap\u0131lan referandumlarda, 6-7 ay sonra ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k deklarasyonlar\u0131n\u0131n alt\u0131na imza atan bu \u015fah\u0131slar ‘SSCB’de kalma’ propagandas\u0131 yapm\u0131\u015f ve sonu\u00e7lar da o y\u00f6nde \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131.<\/p>\n\n\n\n
Alt\u0131 ay i\u00e7inde hem SSCB i\u00e7inde kalmaya ve hem de ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k kazanmaya ili\u015fkin kararlar al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131 yani.<\/p>\n\n\n\n
O zamanki ‘Sovyet Sosyalist Cumhuriyetleri’, bug\u00fcnk\u00fc ‘T\u00fcrk Cumhuriyetleri’nin ba\u015f\u0131ndaki \u015fahsiyetler, daha 1990’da devlet ba\u015fkan\u0131 s\u0131fat\u0131n\u0131 da kazanmalar\u0131na ra\u011fmen 1991 sonbahar\u0131nda ilan edilen ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k deklarasyonlar\u0131ndan sonra art\u0131k yeni devletin ba\u015f\u0131na ge\u00e7meleri gerekti\u011finden, pe\u015f pe\u015fe se\u00e7imler ger\u00e7ekle\u015ftirerek y\u00fczde 90’lar\u0131n \u00fcst\u00fcndeki oylarla bu kez ba\u011f\u0131ms\u0131z \u00fclkelerin devlet ba\u015fkanlar\u0131 oldular.<\/p>\n\n\n\n
\u0130stisna bir tek K\u0131rg\u0131zistan’da ya\u015fanm\u0131\u015ft\u0131 ve o istisna t\u00fcm eksiklerine ra\u011fmen o g\u00fcnden bug\u00fcne K\u0131rg\u0131zistan’\u0131n gerek devlet olma ve gerekse demokrasiyi i\u00e7ine sindirme anlam\u0131nda ciddi deneyim kazanmas\u0131na neden olmu\u015ftur.<\/p>\n\n\n\n
Evet, bug\u00fcn ad\u0131na ‘T\u00fcrk Cumhuriyetleri’ dedi\u011fimiz co\u011frafyalar\u0131n y\u00f6netimini eline alan eski SSCB’ye ba\u011f\u0131ml\u0131 kom\u00fcnist liderler, 1991 sonbahar\u0131nda ilan edilen ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k deklarasyonlar\u0131ndan sonra iktidar\u0131 bir ele ge\u00e7irdi, pir ele ge\u00e7irdi.<\/p>\n\n\n\n
1991 sonbahar\u0131-1992 ba\u015flar\u0131nda T\u00fcrkiye bu co\u011frafyadaki soyda\u015flar\u0131n\u0131n ilan etti\u011fi ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131klar\u0131 h\u0131zla tan\u0131yarak b\u00fcy\u00fckel\u00e7ilikler a\u00e7arken, 21 Haziran 1992’deki tek adayl\u0131 se\u00e7imden y\u00fczde 99,5’luk oyla \u00e7\u0131kan Saparmurat Niyazov, bu \u00fclkelerin devlet ba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131 se\u00e7imlerinin kriterlerini de belirledi: oy oran\u0131n\u0131n y\u00fczde 90’n\u0131n alt\u0131na d\u00fc\u015fmesi yenilgi say\u0131lacakt\u0131.<\/p>\n\n\n\n
Bu \u00fclkeleri tan\u0131makla yetinmeyen T\u00fcrkiye, bizzat Cumhurba\u015fkan\u0131 Turgut \u00d6zal’\u0131n giri\u015fimleriyle \u00f6nce 31 Ekim 1992’de Ankara’da ‘T\u00fcrk Zirvesi’ni, Mart 1993’te ise Antalya’da (Alparslan T\u00fcrke\u015f’in de katk\u0131lar\u0131yla) ‘T\u00fcrk Kurultay\u0131’n\u0131 ger\u00e7ekle\u015ftirdi.<\/p>\n\n\n\n
Nisan 1993’te ‘T\u00fcrk Cumhuriyetleri’ gezisine \u00e7\u0131kan Cumhurba\u015fkan\u0131 \u00d6zal’\u0131n, Ankara’ya d\u00f6nd\u00fckten iki g\u00fcn sonra, 17 Nisan 1993’de hayat\u0131n\u0131 kaybetmesi ve \u00d6zal’\u0131n ‘T\u00fcrk Birli\u011fi’ projesini ko\u015fulsuz destekleyen Eb\u00fclfez El\u00e7ibey’in, Azerbaycan Cumhurba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131ndan el \u00e7ektirilmesiyle bu ideal, plan ve projeler ‘Dostlar al\u0131\u015fveri\u015fte g\u00f6rs\u00fcn’ formalitesinden \u00f6teye ge\u00e7medi.<\/p>\n\n\n\n
Bunun ana nedeni ise bu \u00fclkelerin ba\u015f\u0131na ge\u00e7en eski Sovyet kadrolar\u0131n\u0131n de\u011fil demokrasiye ge\u00e7mek, klasik anlamda devlet yap\u0131s\u0131 olu\u015fturmaya bile tamamen isteksiz yakla\u015fmalar\u0131yd\u0131.<\/p>\n\n\n\n
Ama\u00e7 ‘ya\u015fam boyunca koltu\u011fu korumak’ olunca y\u00fczde 90’l\u0131k se\u00e7im sonu\u00e7lar\u0131 da s\u0131radanla\u015ft\u0131, bu durum toplumlara bu veya di\u011fer yollardan kabul ettirildi.<\/p>\n\n\n\n
Aral\u0131k 2006’da Saparmurat Niyazov, ‘T\u00fcrkmenba\u015f\u0131’ titriyle hayata veda etti\u011finde o s\u0131n\u0131rlar i\u00e7inde ta\u015fla\u015fm\u0131\u015f bir yap\u0131 b\u0131rak\u0131p gitmi\u015f; yerine gelen Berdimuhammedov ise o yap\u0131n\u0131n \u00fczerine \u00f6rebildi\u011fi kadar ta\u015flar \u00f6rmeyi s\u00fcrd\u00fcrmektedir.<\/p>\n\n\n\n
1991-2016 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda \u00d6zbekistan’\u0131 y\u00f6neterek koltuktayken hayat\u0131n\u0131 kaybeden \u0130slam Kerimov’un geride b\u0131rakt\u0131\u011f\u0131 miras\u0131n i\u00e7inde yap\u0131lan devlet ba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131 se\u00e7im sonu\u00e7lar\u0131nda, birinciyle ikinci aras\u0131ndaki makas\u0131n y\u00fczde 74 olmas\u0131na \u015fa\u015f\u0131r\u0131yorsak, bu duruma a\u011flamam\u0131z m\u0131, yoksa g\u00fclmemiz mi gerekir?<\/p>\n\n\n\n
1990-2019 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda Kazakistan’\u0131 devlet ba\u015fkan\u0131 s\u0131fat\u0131yla y\u00f6nettikten sonra, ya\u015fam boyu ‘lider’ stat\u00fcs\u00fc alarak yetkilerini daha da art\u0131ran Nursultan Nazarbayev, kendinden sonra gelen halefine demokrasiye ilk ad\u0131m\u0131 atabilmesi i\u00e7in ne kadar alan b\u0131rakm\u0131\u015ft\u0131r?<\/p>\n\n\n\n
5 Aral\u0131k 2019’da mevcut parlamentonun g\u00f6revine son verilerek 9 \u015eubat 2020’de milletvekili se\u00e7imi yap\u0131lan Azerbaycan’\u0131n sokaklar\u0131nda tek bir se\u00e7im afi\u015fi, tek bir pankart g\u00f6ren oldu mu acaba?<\/p>\n\n\n\n
Bu nas\u0131l se\u00e7im ki yetkilerine son verilmi\u015f bir parlamentonun \u00fcyelerinin y\u00fczde 90’\u0131 iki ay sonra ger\u00e7ekle\u015ftirilen se\u00e7imde geriye d\u00f6nd\u00fc?<\/p>\n\n\n\n
15 Ekim 2008’de yap\u0131lan devlet ba\u015fkan\u0131 se\u00e7iminden, d\u00f6nemin (ve g\u00fcn\u00fcm\u00fcz\u00fcn) devlet ba\u015fkan\u0131 i\u00e7in y\u00fczde 90, ikinci yerde gelen i\u00e7in ise y\u00fczde 1,89 oy \u00e7\u0131k\u0131nca AB uzman\u0131 Cengiz Aktar’a bu manzaray\u0131 yorumlamas\u0131n\u0131 rica edince “Y\u00fczde 90’l\u0131k oy oran\u0131 bir partinin de\u011fil bir \u015fahs\u0131n devleti demektir” \u015feklinde g\u00f6r\u00fc\u015f ortaya koymu\u015ftu.<\/p>\n\n\n\n
Belirli s\u00fcreden beri \u00fclkede Cumhurba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131 \u015fube m\u00fcd\u00fcr\u00fcn\u00fcn kontrol\u00fc alt\u0131nda ‘iktidarla diyalog i\u00e7indeki muhalefet olu\u015fturma’ projesi uygulanmakta olup, 48 partinin ‘evet’ dedi\u011fi bu projeye kat\u0131lan \u00e7o\u011funlu\u011fu tabeladan olu\u015fan partilere ayn\u0131 apartman\u0131n ayn\u0131 kat\u0131nda genel merkez alanlar\u0131 tahsis edilmi\u015fse, durumu g\u00f6z\u00fcn\u00fczde canland\u0131rmak hi\u00e7 de zor olmayacakt\u0131r.<\/p>\n\n\n\n
K\u0131rg\u0131zistan’da 2005’den bu yana genelde isyanlar vas\u0131tas\u0131yla ger\u00e7ekle\u015fen iktidar de\u011fi\u015fikliklerinin bir dizi tarihsel-sosyolojik nedenleri bulunmakta olup, iktidarlar\u0131n g\u00f6revden uzakla\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131ndan sonra yap\u0131lan se\u00e7imlerin \u015faibesine ili\u015fkin olgular\u0131n bulunmamas\u0131n\u0131n yan\u0131 s\u0131ra, 30 y\u0131ll\u0131k periyotta parlamento se\u00e7imlerine hile kat\u0131lmamas\u0131 memnuniyetle kar\u015f\u0131lan\u0131yor.<\/p>\n\n\n\n
D\u00fc\u015f\u00fcnebiliyor musunuz, se\u00e7imlerin bask\u0131 alt\u0131nda ger\u00e7ekle\u015fmemesi ve se\u00e7im sonu\u00e7lar\u0131na hile kar\u0131\u015ft\u0131r\u0131lmamas\u0131 sevin\u00e7 do\u011furmaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n
Oysa Afrika’n\u0131n ismi-cismi duyulmam\u0131\u015f \u00fclkelerinden tutun da Afganistan’a, Irak’a kadar yap\u0131lan parlamento ve ba\u015fkanl\u0131k se\u00e7imlerine kat\u0131l\u0131m\u0131n az olmas\u0131na ra\u011fmen sonu\u00e7lara m\u00fcdahaleye pek rastlanmamaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n
\u00d6zbekistan’daki son devlet ba\u015fkan\u0131 se\u00e7im s\u00fcrecini T\u00fcrkiye memnuniyetle kar\u015f\u0131lam\u0131\u015ft\u0131. Sonu\u00e7lar \u00fczerinde nas\u0131l bir de\u011ferlendirme yap\u0131laca\u011f\u0131n\u0131 da g\u00f6rece\u011fiz.<\/p>\n\n\n\n
Ku\u015fkusuz, y\u00fczde 90’lar\u0131n \u00fczerinde \u00e7\u0131kan sonu\u00e7lar nas\u0131l Rusya’n\u0131n i\u015fine geliyorduysa y\u00fczde 80’e d\u00fc\u015fen sonucun da herkesten \u00f6nce Rusya’n\u0131n i\u015fine yarayaca\u011f\u0131ndan ku\u015fkunuz olmas\u0131n.<\/p>\n\n\n\n
Zira demokrasinin ayak seslerinin duyulmas\u0131n\u0131 bir tarafa b\u0131rak\u0131n, mevcut y\u00f6netim yap\u0131s\u0131n\u0131n ta\u015fla\u015fm\u0131\u015f durumda kalmas\u0131 Kremlin’in o b\u00f6lgeler \u00fczerindeki g\u00fcc\u00fcn\u00fc ve etkisini daha da art\u0131racakt\u0131r.<\/p>\n\n\n\n
T\u00fcrkiye ‘karde\u015flik’ politikalar\u0131 belirlerken ‘devlet olma’ ko\u015fulunu bundan sonra da hesaba katmazsa inisiyatif alma durumlar\u0131n\u0131n Moskova’n\u0131n eline daha \u00e7ok ge\u00e7mesine tan\u0131kl\u0131k edecektir.<\/p>\n\n\n\n
Geride b\u0131rakt\u0131\u011f\u0131m\u0131z 30 sene zarf\u0131nda bu co\u011frafyalar T\u00fcrkiye’nin devlet yap\u0131s\u0131n\u0131n niteliklerini anlayamam\u0131\u015flarsa buna gerek g\u00f6rmemi\u015fler demek ki.<\/p>\n\n\n\n
T\u00fcrk demokrasinin fonksiyonelli\u011fini kavrayamam\u0131\u015flarsa, bunun da ayn\u0131 gerek\u00e7eyle ilintilendirilmesi gerekir.<\/p>\n\n\n\n
T\u00fcrkiye’de 2014’ten bu yana ger\u00e7ekle\u015fen iki Cumhurba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131 se\u00e7imi ve bir referandumda makas y\u00fczde 2 bile olmad\u0131 yahu.<\/p>\n\n\n\n
\u00c7\u0131tan\u0131z y\u00fczde 90’dan y\u00fczde 80’e, makas\u0131n\u0131z y\u00fczde 89’dan y\u00fczde 76’ya otuz senede indiyse, y\u00fczde 2’ye inmesi i\u00e7in ka\u00e7 y\u00fczy\u0131la ihtiyac\u0131n\u0131z olacakt\u0131r?<\/p>\n\n\n\n