Ge\u00e7en y\u0131l T\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131nda \u00f6nemli bir olay ya\u015fand\u0131. “T\u00fcrk Dili Konu\u015fan \u00dclkeler \u0130\u015fbirli\u011fi Konseyi”nin ad\u0131, “T\u00fcrk Devletleri Te\u015fkil\u00e2t\u0131” olarak de\u011fi\u015ftirildi. Bu durum baz\u0131lar\u0131na \u00f6nemli gelmeyebilir, ama uzun y\u0131llar T\u00fcrk Birli\u011fi hayali kuran bizim gibi hayalperestler i\u00e7in \u00f6nemli bir olayd\u0131. Sovyet ideolojisi bize, yani Orta Asya T\u00fcrklerine “T\u00fcrk\u00ee halklar” l\u00e2kab\u0131n\u0131 takt\u0131. Bizim dilimiz i\u00e7in “T\u00fcrk\u00ee dil” tabirini kulland\u0131lar. Bu terimler, Arap milletine “Arab\u00ee” ve Fars milletine “Fars\u00ee” demek kadar sa\u00e7mayd\u0131.<\/p>\n\n\n\n
T\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131n\u0131n Entegrasyonuna y\u00f6nelik ilk ad\u0131m 2009 y\u0131l\u0131nda Bak\u00fc’de at\u0131ld\u0131. Bir \u00f6rg\u00fct kuruldu. Biz \u00e7ok mutluyduk. Ancak bu te\u015fkil\u00e2t, Ruslar taraf\u0131ndan icat edilen “T\u00fcrk\u00ee Dil Konu\u015fan Devletler Konseyi” nam\u0131n\u0131 ald\u0131. Son olarak 2019 y\u0131l\u0131nda bu te\u015fkil\u00e2t, “T\u00fcrk Devletleri Te\u015fkil\u00e2t\u0131” ad\u0131n\u0131 alm\u0131\u015ft\u0131r. Bu bizim i\u00e7in ger\u00e7ekten \u00f6nemli bir olayd\u0131. Bu T\u00fcrk zihniyetindeki b\u00fcy\u00fck de\u011fi\u015fimin sembolik yans\u0131mas\u0131yd\u0131. Bu, “Biz T\u00fcrk\u00ee de\u011filiz, T\u00fcrk’\u00fcz” demekti.<\/p>\n\n\n\n
Evet, son y\u0131llarda T\u00fcrk toplumlar\u0131nda bu de\u011fi\u015fimi g\u00f6zlemliyoruz. Bu de\u011fi\u015fimin zahir\u00ee ifadesi olarak \u0130kinci Azerbaycan-Ermeni Sava\u015f\u0131’n\u0131 g\u00f6sterebiliriz. Bu sava\u015fta T\u00fcrk halk\u0131, tek millet olarak karde\u015f Azerbaycan’\u0131n yan\u0131nda yer alm\u0131\u015ft\u0131r. Elbette idealimiz, arzumuz \u201cK\u0131z\u0131l Elma\u201dd\u0131r. Ancak bu arzuyu ger\u00e7ekle\u015ftirmek i\u00e7in duygusal konu\u015fmalardan somut projelere ge\u00e7menin zaman\u0131 geldi de ge\u00e7ti bile. T\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131 bizden B\u00fcy\u00fck Birle\u015fme s\u00fcrecini fiilen ba\u015flatmam\u0131z\u0131 bekliyor…<\/p>\n\n\n\n
Ge\u00e7enlerde diyebilece\u011fimiz kadar \u00e7ok yak\u0131n ge\u00e7mi\u015fte Karakalpakistan’\u0131n Nukus \u015fehrinde ayr\u0131l\u0131k\u00e7\u0131 kalabal\u0131k bir grup meydana d\u00f6k\u00fclerek bize bir ders verdi. Ger\u00e7i bu kalabal\u0131\u011f\u0131n att\u0131\u011f\u0131 sloganlar bizim i\u00e7in yeni de\u011fildi. Onlarca y\u0131ld\u0131r marjinaller taraf\u0131ndan dillendirilen bir \u015feydi. \u015eahsen buna hi\u00e7 dikkat etmemi\u015ftim. Ama bu sloganlar, ilk kez bir eyleme d\u00f6n\u00fc\u015ferek birka\u00e7 bin ki\u015fiyi meydanda toplad\u0131 ve yerel y\u00f6netimden baz\u0131 yetkililer de bu ayr\u0131l\u0131k\u00e7\u0131 gruba a\u00e7\u0131k veya gizli destek verdi. Bu skandal\u0131n arkas\u0131nda “yabanc\u0131 bir el”in olup olmad\u0131\u011f\u0131 da elbette bir g\u00fcn ortaya \u00e7\u0131kacakt\u0131r. Fakat kesin olan bir \u015fey var: T\u00fcrk D\u00fcnyas\u0131n\u0131n entegrasyonu fiilen ba\u015flamad\u0131\u011f\u0131 s\u00fcrece, KGB’nin d\u00f6\u015fedi\u011fi “\u00f6zerk” may\u0131nlar, d\u00fc\u015fmanlar\u0131m\u0131z taraf\u0131ndan istedikleri zaman patlat\u0131labilir. Nukus ayr\u0131l\u0131k\u00e7\u0131 grubu, bu tehlikeyi teyit etti. Nukus’ta ya\u015fananlar, T\u00fcrk D\u00fcnyas\u0131n\u0131n entegrasyonu konusunu ciddi bir \u015fekilde ele alma zaman\u0131n\u0131n geldi\u011fini g\u00f6sterdi. Ben de dostlarla olan dar toplant\u0131 \u00e7er\u00e7evesinde dile getirdi\u011fimiz konular\u0131 \u00e7ekmecemden \u00e7\u0131kar\u0131p, onlar\u0131 kamuoyu ile tart\u0131\u015fmaya karar verdim.<\/p>\n\n\n\n
\u0130LK ADIM<\/strong><\/p>\n\n\n\n Sovyetler Birli\u011fi’nin da\u011f\u0131lmas\u0131n\u0131n ard\u0131ndan T\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131n\u0131n entegrasyonunu ba\u015flatmak i\u00e7in b\u00fcy\u00fck bir f\u0131rsat do\u011fdu. Ama biz bu f\u0131rsat\u0131 kullanamad\u0131k. Do\u011fru, hemen her y\u0131l T\u00fcrk D\u00fcnyas\u0131 kongreleri yap\u0131l\u0131yordu ve bu kongreler k\u00fclt\u00fcrel ve sosyal a\u00e7\u0131dan g\u00fczel bir ba\u015flang\u0131\u00e7t\u0131. Ama “ABD ne der, Rusya ne der?” gibi d\u00fc\u015f\u00fcncelerle bu projelerde siyas\u00ee kararlar alamam\u0131\u015ft\u0131k. 1990’lar\u0131n ba\u015f\u0131, rakiplerimiz i\u00e7in bir alay konusu oldu. Bug\u00fcn alayc\u0131lar sessiz. Neden? Niye? \u00c7\u00fcnk\u00fc d\u00fcnyada siyas\u00ee konjonkt\u00fcr T\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131 lehine de\u011fi\u015fmi\u015ftir. Ve T\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131nda uyan\u0131\u015f belirtileri g\u00f6r\u00fclmeye ba\u015flanm\u0131\u015ft\u0131r. Sadece… 1990’l\u0131 y\u0131llar\u0131n ba\u015f\u0131ndan beri T\u00fcrk birli\u011fini savunan bizler, hep bir \u015feyin alt\u0131n\u0131 \u00e7izdik: T\u00fcrk birli\u011fini ger\u00e7ekle\u015ftirmenin ilk ad\u0131m\u0131 “Ortak Alfabe” ve “Ortak Dil”e sahip olmakt\u0131r. \u0130smail Gasp\u0131ral\u0131 “Dilde, fikirde ve i\u015fte birlik” derken, dili tesad\u00fcfen ilk s\u0131raya koymam\u0131\u015ft\u0131r. T\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131 i\u00e7in ortak bir dil olmadan k\u00fcresel projeleri tart\u0131\u015fmak ve uygulamak zordur. Orta Asya T\u00fcrk \u00fclkelerinin Kiril alfabesinden Latin alfabesine ge\u00e7i\u015f s\u00fcreci ne yaz\u0131k ki beklenen sonucu vermedi. Dil bilimcilerimiz, liderlerinin egosunu tatmin etmek i\u00e7in onlara “\u00f6zel ve uygun bir alfabe” yaratmaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131lar. Ve evrensel bir alfabe ortaya \u00e7\u0131kmad\u0131.<\/p>\n\n\n\n Peki, T\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131n\u0131n ortak dili ne olacak? E\u011fer \u00f6yleyse, ne olmal\u0131? Ortak dil, 300 milyondan fazla insan\u0131n dili olmal\u0131d\u0131r. Bu dil, birbirimizi anlamam\u0131zda, bilimde, siyasette, sosyal hayatta, k\u00fclt\u00fcrel, din\u00ee ve di\u011fer alanlarda kendimizi ifade edebilecek, s\u00f6z bak\u0131m\u0131ndan zengin ve zarif bir dil olmal\u0131d\u0131r. Elbette b\u00fct\u00fcn T\u00fcrk leh\u00e7eleri kelime bak\u0131m\u0131ndan zengin ve zariftir. Nesim\u00ee ve Fuz\u00fbl\u00ee’nin Azerbaycan leh\u00e7esinde, Abay’\u0131n Kazak leh\u00e7esinde ve di\u011fer \u015fairlerin dili, T\u00fcrkmen \u015fair Mahtumkulu dili, \u00c7a\u011fatay (\u00d6zbek\u00e7e)da Ali\u015f\u00eer Nev\u00e2yi\u2019nin dili veya Manas destan\u0131n\u0131n s\u00f6ylendi\u011fi K\u0131rg\u0131z leh\u00e7esi, \u015f\u00fcphesiz zengin ve g\u00fczeldirler. Sadece ortak dilimizin bu dillerden farkl\u0131 bir \u00f6nemli \u00f6zelli\u011fi daha olmal\u0131d\u0131r. Bu dil, T\u00fcrk halklar\u0131 taraf\u0131ndan en yayg\u0131n ve rahat kullan\u0131lan bir dil olmal\u0131d\u0131r. Bizim b\u00f6yle bir dilimiz var, bu T\u00fcrkiye T\u00fcrk\u00e7esidir. Bu dilin ortak dil olarak kullan\u0131lmas\u0131 i\u00e7in ba\u015fka gerek\u00e7eler de var:<\/p>\n\n\n\n 1. D\u00fcnyada yakla\u015f\u0131k 300 milyon T\u00fcrk ya\u015f\u0131yor. Bunlar\u0131n yar\u0131s\u0131ndan fazlas\u0131 O\u011fuz leh\u00e7esini konu\u015fur. Seksen be\u015f milyon n\u00fcfuslu T\u00fcrkiye ba\u015fta olmak \u00fczere, Azerbaycan (\u0130ran Azerbaycan\u0131 d\u00e2hil ) T\u00fcrkleri, ard\u0131ndan T\u00fcrkmenler (Irak T\u00fcrkmenleri d\u00e2hil), G\u00f6k-O\u011fuzlar, K\u0131r\u0131m T\u00fcrkleri, Harezmliler (\u00d6zbekistan) ve di\u011fer topluluklar, toplam 150 milyon eder.<\/p>\n\n\n\n 2. T\u00fcrkiye T\u00fcrk\u00e7esi d\u00fcnyada en \u00e7ok konu\u015fulan diller aras\u0131nda yedinci s\u0131radad\u0131r. Bug\u00fcn T\u00fcrk\u00e7e Amerika, Asya ve Afrika’da \u00f6\u011fretilmekte ve \u00f6\u011frenilmektedir. Bu nedenlerden dolay\u0131 T\u00fcrkiye T\u00fcrk\u00e7esi T\u00fcrk D\u00fcnyas\u0131n\u0131n Ortak Dili makam\u0131n\u0131 hak etmektedir.<\/p>\n\n\n\n T\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131 i\u00e7in bir “T\u00fcrk Esperanto”su icat etmeye gerek yok. Bu teklifi bir T\u00fcrkiye T\u00fcrk\u2019\u00fc yapacak olsa, di\u011ferleri T\u00fcrkiye’nin di\u011fer T\u00fcrk devletlerine “a\u011fabeylik” yapmaya kalkt\u0131\u011f\u0131n\u0131 iddia edecekler. O y\u00fczden bu teklif, T\u00fcrkiye d\u0131\u015f\u0131ndaki T\u00fcrklerden \u00e7\u0131kmal\u0131d\u0131r. \u0130\u015fte benim \u00f6nerim: T\u00fcrkiye T\u00fcrk\u00e7esi, T\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131n\u0131n \u201cOrtak Dili\u201d olmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n \u015eimdi gelecekteki Turan Konfederasyonu’nun bir siluetini \u00e7izmeye \u00e7al\u0131\u015fal\u0131m.<\/p>\n\n\n\n T\u00dcRK D\u00dcNYASI ENTEGRASYONU<\/strong><\/p>\n\n\n\n Tarih boyunca devletler ve toplumlar kendi ama\u00e7lar\u0131n\u0131 ger\u00e7ekle\u015ftirmek, varl\u0131klar\u0131n\u0131 ba\u015far\u0131l\u0131 bi\u00e7imde s\u00fcrd\u00fcrebilmek i\u00e7in belli k\u0131staslara g\u00f6re olu\u015fan ittifaklar ve b\u00f6lgesel birlikler kurarak yak\u0131n i\u015fbirli\u011fi yapm\u0131\u015flard\u0131r. G\u00fcn\u00fcm\u00fczde de durum farkl\u0131 de\u011fildir; Avrupa, Asya ve Amerika\u2019da geni\u015f veya dar kapsaml\u0131 birlikler kurulmu\u015f olup, baz\u0131lar\u0131 faal olarak \u00e7al\u0131\u015fmakta, baz\u0131lar\u0131 ise sadece k\u00e2\u011f\u0131t \u00fczerinde kalmaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n Devletler genellikle g\u00fc\u00e7lerine g\u00fc\u00e7 katmak, ortak rakiplere kar\u015f\u0131 ba\u015far\u0131yla m\u00fccadele etmek, ekonomik, asker\u00ee, k\u00fclt\u00fcrel sorunlara kal\u0131c\u0131 \u00e7\u00f6z\u00fcmler \u00fcretmek ve bar\u0131\u015f\u0131 temin etmek gibi ama\u00e7larla bu t\u00fcr birlikleri tercih etmektedirler. Tarih i\u00e7inde ikili ve \u00e7oklu anla\u015fmalar, bu t\u00fcr birliklerin ilk prototipleridir. Bu t\u00fcr ittifaklar ve uzun s\u00fcreli ortakl\u0131klar olmadan b\u00f6lgeler ve d\u00fcnya \u00f6l\u00e7e\u011finde her t\u00fcrl\u00fc siyas\u00ee, ekonomik, k\u00fclt\u00fcrel faaliyetin y\u00fcr\u00fct\u00fclmesi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclemez. Farkl\u0131 adland\u0131rmalar (birlik, federasyon, konfederasyon) alt\u0131nda ger\u00e7ekle\u015fen bu t\u00fcr olu\u015fumlar siyas\u00ee, ekonomik, tarih\u00ee, k\u00fclt\u00fcrel olmak \u00fczere bir\u00e7ok fakt\u00f6re g\u00f6re \u015fekillenmektedir. Elbette bu fakt\u00f6rlerin her biri belli \u00f6l\u00e7\u00fcde ge\u00e7erli olmaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n Bu t\u00fcr olu\u015fumlar\u0131n en bilinen \u00f6rne\u011fi Avrupa Birli\u011fi’dir. Avrupa Birli\u011fi’nin t\u00fcm sorunlara ra\u011fmen ba\u015far\u0131l\u0131 bir proje oldu\u011fu g\u00f6r\u00fclmektedir. Avrupa Birli\u011fi modeli d\u0131\u015f\u0131nda \u0130ngiliz Milletler Toplulu\u011fu, Arap Devletleri Birli\u011fi, Asya Pasifik Ekonomik \u0130\u015fbirli\u011fi gibi bir\u00e7ok ba\u015fka birlik\/ortakl\u0131k projeleri de geli\u015ftirilmi\u015ftir. Bu projelerin tamam\u0131n\u0131n temelinde birden fazla ilke ve ama\u00e7 bulunmakla beraber, \u00e7ok de\u011fi\u015fik alanlarda varl\u0131k g\u00f6stermekte, bir\u00e7ok farkl\u0131 konuda ortak tav\u0131r i\u00e7inde bulunmaktad\u0131rlar. Ortakl\u0131\u011f\u0131n ba\u015far\u0131 oran\u0131 ise taraflar\u0131n g\u00fcc\u00fc, esnekli\u011fi, tarih\u00ee arka plan ve \u00f6zellikle ortak de\u011ferlere dayand\u0131r\u0131lm\u0131\u015f olmalar\u0131na ba\u011fl\u0131d\u0131r. Tarih boyunca uzun s\u00fcre i\u015fbirli\u011fi i\u00e7inde bulunan, birbirlerini yak\u0131ndan tan\u0131yan devletler ve toplumlar\u0131n ittifaklar olu\u015fturmas\u0131, kendi aralar\u0131nda birlikler kurmas\u0131 kolay ve \u00e7o\u011funlukla ihtiya\u00e7 duyulan bir durumdur. Fakat baz\u0131 b\u00f6lgelerde bu s\u00fcre\u00e7ler \u00e7ok zor ilerler ve epey zaman al\u0131r. Buna \u00f6rnek olarak Orta Asya co\u011frafyas\u0131 veya genel olarak T\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131 g\u00f6sterilebilir.<\/p>\n\n\n\n \u00c7ok eski \u00e7a\u011flardan beri bu geni\u015f b\u00f6lgede birbiri ard\u0131nca b\u00fcy\u00fck devletler kurulmu\u015f veya birbiriyle yak\u0131n etnik, ekonomik ve k\u00fclt\u00fcrel ba\u011flar\u0131 bulunan toplumlar\u0131n olu\u015fturdu\u011fu k\u00fc\u00e7\u00fck devletler var olmu\u015ftur. B\u00fcy\u00fck devletler derken \u00f6ncelikle Hun, G\u00f6kt\u00fcrk, Mo\u011fol, Tatar, \u00d6zbek, Kazak, K\u0131rg\u0131z, Uygur gibi T\u00fcrk ve Mo\u011fol as\u0131ll\u0131 topluluklar\u0131n bu geni\u015f topraklarda kurduklar\u0131 devletler kastedilmektedir. Bu devletlerin tamam\u0131n\u0131n Do\u011fudan Bat\u0131ya yay\u0131larak b\u00fcnyesine ald\u0131\u011f\u0131 toplumlar\u0131n baz\u0131lar\u0131 dil bak\u0131m\u0131ndan farkl\u0131 olsalar da, genel k\u00fclt\u00fcr \u00f6zellikleri bak\u0131m\u0131ndan birbirlerine \u00e7ok yak\u0131nd\u0131lar, ortak de\u011ferleri payla\u015fmaktayd\u0131lar. Bunlar\u0131n tamam\u0131 kuvvetli birer merkez\u00ee y\u00f6netim sistemine sahip olmakla beraber, devleti olu\u015fturan topluluklar\u0131n \u00f6nemli \u00f6l\u00e7\u00fcde ekonomik ve k\u00fclt\u00fcrel \u00f6zerklikleri vard\u0131. Bundan dolay\u0131d\u0131r ki Avrasya bozk\u0131r\u0131nda olu\u015fmu\u015f b\u00fcy\u00fck devletlerin yap\u0131s\u0131 zaman zaman federatif veya konfederatif yap\u0131 olarak tan\u0131mlanmaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n Merkez\u00ee iktidar\u0131n b\u00f6lgesel ve etnik \u00f6zelliklere m\u00fcdahale etmemesi, ba\u011fl\u0131 topluluklar\u0131n i\u00e7 y\u00f6netimlerinin, inan\u00e7lar\u0131n\u0131n, yarg\u0131 ve k\u00fclt\u00fcrel faaliyetlerinin tamamen kendilerine b\u0131rak\u0131lmas\u0131, bu devletlerde bir gelenekti. Daha sonra b\u00f6lgeye giren ve bu topraklar\u0131 kendi b\u00fcnyesine katan Rusya da ilk d\u00f6nemlerde b\u00f6lgesel \u00f6zelliklere, k\u00fclt\u00fcrel ve din\u00ee hayata g\u00f6rece az m\u00fcdahale etti. Fakat zaman ilerledik\u00e7e merkez\u00ee y\u00f6netimin bask\u0131lar\u0131 sertle\u015fmeye ba\u015flad\u0131. 19. y\u00fczy\u0131l\u0131n ortalar\u0131ndan itibaren etnik asimilasyon Rus devlet politikas\u0131 h\u00e2line geldi. \u00c7arl\u0131k Rusya\u2019n\u0131n y\u0131k\u0131l\u0131p kom\u00fcnist Sovyetler Birli\u011finin kurulmas\u0131 \u0130dil-Ural, Kafkasya ve Orta Asya b\u00f6lgelerinde asimilasyon politikalar\u0131n\u0131, ekonomik ve siyas\u00ee bask\u0131lar\u0131 a\u015f\u0131r\u0131 t\u0131rmand\u0131rarak daha b\u00fcy\u00fck y\u0131k\u0131mlara sebep oldu.<\/p>\n\n\n\n Ba\u015flang\u0131\u00e7ta halklar\u0131n federasyonu olarak kuruldu\u011funu iddia etse de, sonu\u00e7ta a\u015f\u0131r\u0131 merkeziyet\u00e7i ve bask\u0131c\u0131 bir d\u00fczen olan Sovyetler Birli\u011fi d\u00f6neminde b\u00f6lge halklar\u0131n\u0131n tarih\u00ee i\u015fbirli\u011fi tecr\u00fcbesi, etnik akrabal\u0131k ba\u011flar\u0131, k\u00fclt\u00fcr ortakl\u0131\u011f\u0131 planl\u0131 bi\u00e7imde yok edildi. Bu ba\u011flar \u00f6ylesine kopar\u0131ld\u0131 ki, Sovyetler Birli\u011fi da\u011f\u0131l\u0131p yerine ba\u011f\u0131ms\u0131z cumhuriyetler kuruldu\u011funda bu ba\u011flar neredeyse unutulmu\u015f durumdayd\u0131. Yaln\u0131z yak\u0131n kom\u015fu olan topluluklar birbirini bir miktar tan\u0131yor gibiydi. Orta Asya halklar\u0131n\u0131n etnik, tarih\u00ee, k\u00fclt\u00fcrel ba\u011flar\u0131na verilen hasar sonucunda bu halklar 1991 sonras\u0131nda yeniden bir araya gelerek basit i\u015fbirli\u011fi modellerini geli\u015ftirmekte bile zorland\u0131lar. \u00c7\u00fcnk\u00fc asimilasyon politikalar\u0131 sonucunda etnik akrabal\u0131k tart\u0131\u015fmal\u0131 h\u00e2le getirilmi\u015f, k\u00fclt\u00fcrler yozla\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015f, halklar\u0131n birbirine olan g\u00fcveni planl\u0131 bi\u00e7imde a\u015f\u0131nd\u0131r\u0131lm\u0131\u015ft\u0131.<\/p>\n\n\n\n Oysa daha yak\u0131n ge\u00e7mi\u015fe kadar bunlar ayn\u0131 dili konu\u015fan, ayn\u0131 k\u00fclt\u00fcr\u00fc payla\u015fan halklard\u0131. Herh\u00e2lde bu tarih\u00ee bilincin tamamen y\u0131k\u0131lamam\u0131\u015f olmas\u0131 ve de ekonomik ihtiya\u00e7lar ile co\u011fraf\u00ee ko\u015fullar\u0131n dayatmas\u0131 sonucu b\u00f6lge halklar\u0131 yak\u0131n i\u015fbirli\u011fi yapmak, ortakl\u0131k kurmak y\u00f6n\u00fcnde aray\u0131\u015flara girmek zorunda kald\u0131lar. 1990\u2019lar\u0131n ba\u015f\u0131ndan itibaren de\u011fi\u015fik adlar alt\u0131nda de\u011fi\u015fik ortakl\u0131k modelleri \u00f6nerildi. Fakat hi\u00e7birisi kal\u0131c\u0131 ve i\u015flevsel olamad\u0131. Bu ba\u015far\u0131s\u0131zl\u0131\u011f\u0131n elbette bir\u00e7ok sebebi vard\u0131. En \u00f6nemlisi de \u00f6nerilen projelerin tarih i\u00e7inde denenmi\u015f olan siyas\u00ee, ekonomik, jeopolitik, k\u00fclt\u00fcrel ger\u00e7eklere dayand\u0131r\u0131lmas\u0131d\u0131r. Bu projeler bazen i\u00e7 politika arac\u0131 olarak, bazen kom\u015fular\u0131 s\u0131k\u0131\u015ft\u0131rmak i\u00e7in, bazen de s\u0131rf kendi siyas\u00ee iddialar\u0131na alan a\u00e7mak i\u00e7in b\u00f6lge liderleri taraf\u0131ndan ortaya at\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Gelinen nokta itibar\u0131yla bu b\u00f6lgede kal\u0131c\u0131 bir i\u015fbirli\u011fi modelinin olu\u015fturulamad\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fclmektedir. Ve bir\u00e7ok g\u00f6zlemci de bunun yap\u0131lamayaca\u011f\u0131na inanmaktad\u0131r. Fakat ger\u00e7ekten b\u00f6yle midir? Bu b\u00f6lgede devletleraras\u0131nda kal\u0131c\u0131 bir ortakl\u0131k\/birlik kurulamaz m\u0131? Kurulabilirse nas\u0131l kurulur?<\/p>\n\n\n\n Bize g\u00f6re b\u00f6lgede ortakl\u0131k\/birlik kurulmas\u0131 konusunda ger\u00e7ekte var olan imk\u00e2nlar\u0131n \u00f6nemli bir k\u0131sm\u0131 denenmemi\u015f ve konu ciddiyetle ele al\u0131nmam\u0131\u015ft\u0131r. Ayr\u0131ca bu konuda siyas\u00ee elitlerin tamam\u0131 katk\u0131da bulunmad\u0131\u011f\u0131 gibi, sivil toplumun g\u00fcc\u00fcnden de yararlan\u0131lmam\u0131\u015ft\u0131r. Bu konuda neden iyimser oldu\u011fumuzu, hatta bu birli\u011fin kurulmas\u0131n\u0131n neden ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz oldu\u011funu a\u015fa\u011f\u0131da birka\u00e7 madde h\u00e2linde a\u00e7\u0131klamaya \u00e7al\u0131\u015faca\u011f\u0131z.<\/p>\n\n\n\n Bahsetti\u011fimiz b\u00f6lgenin omurgas\u0131n\u0131, do\u011fu-bat\u0131 y\u00f6n\u00fcnde Mo\u011folistan\u2019dan Macaristan\u2019a kadar uzanan B\u00fcy\u00fck Bozk\u0131r\/Avrasya Bozk\u0131r\u0131 olu\u015fturmaktad\u0131r. B\u00f6lgenin tarih\u00ee ad\u0131, kaynaklarda “Turan” olarak ge\u00e7mektedir. G\u00fcn\u00fcm\u00fcze kadar ula\u015fan eski ve orta\u00e7a\u011f kaynaklar\u0131nda, Turan ad\u0131 Sibirya\u2019n\u0131n orta ve g\u00fcney k\u0131s\u0131mlar\u0131n\u0131 da i\u00e7ine almaktad\u0131r. Orta\u00e7a\u011f sonlar\u0131na do\u011fru (ilgin\u00e7tir ki modern \u00e7a\u011fda da) Turan kavram\u0131 genellikle T\u00fcrk veya biraz daha geni\u015f anlamda Ural-Altay k\u00f6kenli kavimlerle \u00f6zde\u015fle\u015ftirilmi\u015f ve 20. y\u00fczy\u0131l ba\u015flar\u0131ndan itibaren esasen bu anlam\u0131yla yeniden hayat kazanm\u0131\u015ft\u0131r. Bu d\u00f6nemde Macaristan\u2019da yay\u0131mlanmaya ba\u015flanan Turan dergisinin de bu geli\u015fmelere \u00f6nemli katk\u0131lar\u0131 olmu\u015ftur. K\u0131saca \u00f6zetlersek, Turan kavram\u0131 g\u00fcn\u00fcm\u00fczdeki h\u00e2liyle Avrasya anakaras\u0131n\u0131n kuzey-g\u00fcney ve do\u011fu-bat\u0131 eksenlerinde yakla\u015f\u0131k orta k\u0131sm\u0131 i\u00e7ine almakta olup \u0130dil-Ural, B\u00fcy\u00fck Bozk\u0131r, Kafkasya, Orta Asya T\u00fcrk Cumhuriyetleri\/T\u00fcrkistan, Orta ve G\u00fcney Sibirya, Mo\u011folistan ve Do\u011fu T\u00fcrkistan gibi alt b\u00f6lgelerden olu\u015fmaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n G\u00fcn\u00fcm\u00fczde bu b\u00f6lge T\u00fcrkiye kaynaklar\u0131nda genel olarak T\u00fcrk D\u00fcnyas\u0131 veya Avrasya olarak adland\u0131r\u0131lmaktad\u0131r. Bu adland\u0131rmalar\u0131n ikisi de tarih\u00ee ve co\u011fraf\u00ee ger\u00e7e\u011fi tam olarak yans\u0131tmamaktad\u0131r. \u00d6zellikle Avrasya tan\u0131m\u0131na son d\u00f6nemlerde a\u015f\u0131r\u0131 siyas\u00ee i\u00e7erik y\u00fcklendi\u011finden anlam a\u015f\u0131m\u0131na u\u011framaktad\u0131r. Hatta Rusya\u2019da baz\u0131 \u00e7evreler ve Yeni-Avrasyac\u0131 yazarlar, Avrasya-Rusya tan\u0131m\u0131n\u0131 Turan yerine kullanarak terminolojik karga\u015fa olu\u015fturmakla beraber, b\u00f6lgeye sonradan girmi\u015f olan Rusya\u2019y\u0131 b\u00f6lgenin asl\u00ee unsuru olarak sunmaktad\u0131r. Bu yakla\u015f\u0131m\u0131n tarih\u00ee veya etnolojik hi\u00e7bir temeli yoktur. Asl\u0131nda 1920\u2019lerde geli\u015ftirilen klasik Avrasyac\u0131 yakla\u015f\u0131m buran\u0131n Turan oldu\u011funu, Rus k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fcn de Slav-T\u00fcrk-Mo\u011fol sentezinin bir \u00fcr\u00fcn\u00fc olarak ortaya \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131n\u0131 kerhen de olsa kabul ediyordu. Dolay\u0131s\u0131yla co\u011fraf\u00ee olarak Avrasya bozk\u0131r\u0131 olarak tan\u0131mlanan B\u00fcy\u00fck Bozk\u0131r\u0131n da bu bak\u0131mdan Turan Bozk\u0131r\u0131 olarak tan\u0131mlanmas\u0131 do\u011fru bir yakla\u015f\u0131md\u0131r. Sonu\u00e7 olarak g\u00fcn\u00fcm\u00fczde daha fazla anlam karga\u015fas\u0131na yol a\u00e7mamak i\u00e7in s\u0131rf co\u011fraf\u00ee veya siyas\u00ee tan\u0131mlamalar\u0131 (ki \u00e7o\u011fu yapay olarak \u00fcretilmi\u015ftir) bir tarafa b\u0131rak\u0131p, tarih\u00ee kaynaklarda ge\u00e7en ve b\u00f6lge halk\u0131n\u0131n da eskiden beri kullanmakta oldu\u011fu “Turan” ad\u0131n\u0131 kullanman\u0131n daha do\u011fru olaca\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyoruz.<\/p>\n\n\n\n Turan topraklar\u0131 eskiden beri kalabal\u0131k halk kitlelerini bar\u0131nd\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r. Bu kitleler aras\u0131nda Ural-Altay dillerine mensup kesimler ezici \u00e7o\u011funlu\u011fu olu\u015fturmakla beraber, farkl\u0131 d\u00f6nemlerde \u0130ran ve Slav k\u00f6kenli gruplar da g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr. Ara\u015ft\u0131rmalara g\u00f6re bu gruplar yerli Turan halklar\u0131yla birer sentez olu\u015fturarak ya\u015fad\u0131klar\u0131 s\u00fcrece herhangi bir sorun \u00e7\u0131kmam\u0131\u015f, \u00f6nemli etnik ve mezhep sava\u015flar\u0131 ise hi\u00e7 ya\u015fanmam\u0131\u015ft\u0131r. (B\u00f6lgedeki sava\u015flar\u0131n temel sebebi hep ekonomik veya siyas\u00eedir.)<\/p>\n\n\n\n Turan halklar\u0131 dil, din, tarih ve k\u00fclt\u00fcr ortakl\u0131\u011f\u0131na sahip, \u00e7o\u011funlukla akraba halklard\u0131r. K\u00fclt\u00fcrel de\u011ferler genellikle ortakt\u0131r, siyaset, hukuk, ekonomi, sanat gibi alanlardaki uygulamalar hemen hemen ayn\u0131d\u0131r. Bunun sebebi s\u00f6z konusu halklar\u0131n ayn\u0131 k\u00f6kenden gelmeleri ve ata miras\u0131n\u0131 benzer ko\u015fullarda s\u00fcrd\u00fcrmeleridir. Farkl\u0131 etnik k\u00f6kenlerden gelen topluluklar da uzun s\u00fcre b\u00f6lge halklar\u0131yla i\u00e7 i\u00e7e ya\u015fam\u0131\u015f olduklar\u0131na g\u00f6re etkile\u015fimler sonucunda de\u011ferler de ortak h\u00e2le gelmi\u015ftir.<\/p>\n\n\n\n G\u00fcn\u00fcm\u00fczde \u00f6zellikle tarih\u00ee olarak T\u00fcrkistan diye adland\u0131r\u0131lan bu topraklarda be\u015f cumhuriyet bulunmaktad\u0131r. Bunlardan d\u00f6rd\u00fc T\u00fcrk (\u00d6zbekistan, Kazakistan, K\u0131rg\u0131zistan ve T\u00fcrkmenistan), di\u011feri ise kalabal\u0131k bir T\u00fcrk kitlesini i\u00e7inde bar\u0131nd\u0131ran (n\u00fcfusun yakla\u015f\u0131k yar\u0131s\u0131 \u00d6zbek T\u00fcrkleridir) Tacikistan’d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n Turan\u2019\u0131n g\u00fcneybat\u0131 kesiminde, Kafkasya, Anadolu ve Akdeniz co\u011frafyalar\u0131nda ise T\u00fcrkiye, Azerbaycan ve Kuzey K\u0131br\u0131s T\u00fcrk Cumhuriyeti bulunmaktad\u0131r. 1990\u2019lardan beri Azerbaycan-T\u00fcrkiye ili\u015fkilerini \u00f6zetlemek i\u00e7in kullan\u0131lmaya ba\u015flanan \u201cBir millet iki devlet\u201d slogan\u0131n\u0131n yan\u0131 s\u0131ra son zamanlarda kullan\u0131lmaya ba\u015flanan \u201cBir millet yedi devlet\u201d slogan\u0131 bu durumu ifade etmektedir.<\/p>\n\n\n\n Turan sosyok\u00fclt\u00fcrel yap\u0131s\u0131 i\u00e7inde \u201cT\u00fcrk\u201d kimli\u011fi art\u0131k eski stat\u00fcs\u00fcne kavu\u015fmaktad\u0131r. Sovyet d\u00f6neminde ac\u0131mas\u0131z bir asimilasyona tabi tutulan, kimliksizle\u015ftirilen T\u00fcrk toplumlar\u0131, \u00f6zellikle gen\u00e7 ku\u015faklar bu kimli\u011fe sahip \u00e7\u0131kmakta, hemen t\u00fcm T\u00fcrk Cumhuriyetlerinde ve \u00d6zerk b\u00f6lgelerde sivil toplum kurulu\u015flar\u0131, sosyal medyada olu\u015fturulan say\u0131s\u0131z gruplar, bu konuyu s\u00fcrekli canl\u0131 tutmaktad\u0131rlar. Bir\u00e7ok yerde Turan Birli\u011fi, T\u00fcrk Birli\u011fi, T\u00fcrk Konfederasyonu vb. adlar alt\u0131nda Turan toplumlar\u0131n\u0131n tam veya k\u0131sm\u00ee birli\u011fi y\u00f6n\u00fcnde faaliyet g\u00f6steren olu\u015fumlar kurumsal olarak faaliyetlerini y\u00fcr\u00fctmektedir.<\/p>\n\n\n\n T\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131n\u0131n bat\u0131 ucu Kafkasya ve Anadolu\u2019da Karadeniz ile Akdeniz\u2019e yaslanmaktad\u0131r. Orta Asya b\u00f6lgesi ise tipik kara iklimine sahiptir. Buradaki \u00fclkelerin denize \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131 yoktur, insanlar\u0131n ve mallar\u0131n hareketi, birden fazla \u00fclkenin topraklar\u0131ndan ge\u00e7i\u015f yap\u0131lmas\u0131n\u0131 gerektirmektedir. Bu topraklarda do\u011fal kaynaklar da\u011f\u0131l\u0131m\u0131, Aral g\u00f6l\u00fc ve b\u00fcy\u00fck nehirler \u00f6rne\u011finde de g\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc \u00fczere birden fazla \u00fclke i\u00e7in ortakt\u0131r. Dolay\u0131s\u0131yla buralarda su kaynaklar\u0131n\u0131n kullan\u0131m\u0131, nakliye koridorlar\u0131n\u0131n olu\u015fturulmas\u0131, enerji projeleri gibi hayat\u00ee projeler, b\u00f6lge devletleri aras\u0131nda s\u0131k\u0131 i\u015fbirli\u011fini zorunlu k\u0131lmaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n Kuzey-g\u00fcney ve do\u011fu-bat\u0131 ekseninde Avrasya anakaras\u0131n\u0131n ortas\u0131n\u0131 olu\u015fturan Turan topraklar\u0131, jeopolitik a\u00e7\u0131dan genellikle hassas stratejik bir \u00f6neme sahiptir. \u00d6zellikle Orta Asya cumhuriyetleri b\u00f6lgesi, b\u00fcy\u00fck g\u00fc\u00e7ler (ABD, Rusya ve \u00c7in) aras\u0131nda bir \u00e7e\u015fit \u201cdenge noktas\u0131n\u0131\u201d olu\u015fturmaktad\u0131r. Bu b\u00f6lge d\u00fcnya bar\u0131\u015f\u0131 ve d\u00fcnya egemenli\u011fi a\u00e7\u0131s\u0131ndan da b\u00fcy\u00fck \u00f6nem ifade etti\u011fi i\u00e7in t\u00e2 ilk jeopolitik kuramlardan ba\u015flayarak \u201chartland\u201d (d\u00fcnyan\u0131n kalbi) olarak adland\u0131r\u0131lmaktad\u0131r. Jeopolitik a\u00e7\u0131dan, Afganistan da bu b\u00f6lge kapsam\u0131nda ele al\u0131nmal\u0131d\u0131r. B\u00f6lgedeki Rusya-\u00c7in rekabeti, bilinen bir husustur, bu iki b\u00f6lge aras\u0131ndaki devletlerin zaman i\u00e7inde b\u00fct\u00fcnle\u015ferek Turan Birli\u011fi’ni olu\u015fturmas\u0131, d\u00fcnya bar\u0131\u015f\u0131na en \u00f6nemli katk\u0131y\u0131 sa\u011flayabilir.<\/p>\n\n\n\n Jeopolotik ve d\u00fcnya bar\u0131\u015f\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda Orta Asya\u2019n\u0131n ilgin\u00e7 bir \u00f6zelli\u011fi dikkat \u00e7ekmektedir: Buraya d\u0131\u015far\u0131dan gelen g\u00fc\u00e7ler kal\u0131c\u0131 bir egemenlik kuramam\u0131\u015f, fakat b\u00f6lgeden \u00e7\u0131kan devletler k\u0131sa zaman i\u00e7inde b\u00fcy\u00fcm\u00fc\u015f ve \u00e7evreyi de etkisi alt\u0131na alarak kal\u0131c\u0131 bir bar\u0131\u015f ortam\u0131 sa\u011flam\u0131\u015ft\u0131r. \u00d6rne\u011fin b\u00f6lgeye gelen yabanc\u0131 g\u00fc\u00e7lerin ilki olarak bilinen \u0130skender ordular\u0131, bu topraklar\u0131n bir k\u0131sm\u0131n\u0131 h\u0131zla istil\u00e2 etmi\u015f olsa da buralara egemen olamam\u0131\u015f, b\u00f6lge halklar\u0131 ve k\u00fclt\u00fcrleri \u00fczerinde kal\u0131c\u0131 bir etki b\u0131rakamam\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n\n\n\n Modern \u00e7a\u011fda b\u00f6lgeye gelerek bir s\u00fcre egemenlik kurmu\u015f olan Rusya\u2019n\u0131n durumu da \u00e7ok farkl\u0131 de\u011fildir. Rusya\u2019n\u0131n b\u00f6lgeye egemen olu\u015funun iki \u00f6nemli nedeni vard\u0131: 1. Moskova merkezli Rus devleti \u00f6nemli \u00f6l\u00e7\u00fcde T\u00fcrk-Mo\u011fol etkisi alt\u0131nda geli\u015fmi\u015f olup, do\u011fu ve g\u00fcney y\u00f6nlerinde geni\u015flemesi de T\u00fcrk k\u00f6kenli elitler ve t\u00fcccarlar sayesinde ger\u00e7ekle\u015fmi\u015ftir. 2. B\u00f6lgede merkez\u00ee bir devletin olmay\u0131\u015f\u0131, \u00e7ok say\u0131da k\u00fc\u00e7\u00fck devlet yap\u0131lanmas\u0131n\u0131n varl\u0131\u011f\u0131 yabanc\u0131lara kar\u015f\u0131 m\u00fccadeleyi zorla\u015ft\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r. Rusya da bu topraklarda tarih\u00ee bak\u0131mdan \u00e7ok uzun bir s\u00fcre kalamam\u0131\u015ft\u0131r. G\u00fcn\u00fcm\u00fczde Rusya devlet olarak burada etkin olmaya \u00e7al\u0131\u015fsa da, Rus k\u00f6kenli n\u00fcfus yava\u015f yava\u015f b\u00f6lge d\u0131\u015f\u0131na \u00e7\u0131kmaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n Yabanc\u0131lar\u0131n b\u00f6lgeyi egemenlik alt\u0131na alamamas\u0131na kar\u015f\u0131l\u0131k, bu b\u00f6lgede olu\u015fan devletler \u00e7ok k\u0131sa zamanda h\u0131zla geni\u015fleyerek s\u0131n\u0131rlar\u0131n d\u0131\u015f\u0131na ta\u015fm\u0131\u015f ve Asya\u2019n\u0131n tamam\u0131n\u0131 etkileyen bar\u0131\u015f ortamlar\u0131n\u0131n kurulmas\u0131n\u0131 sa\u011flam\u0131\u015ft\u0131r. B\u00f6lgenin bilinen ilk b\u00fcy\u00fck devletini kurmu\u015f olan Hunlar zaman\u0131nda da, G\u00f6kt\u00fcrkler, Hazarlar, Karahanl\u0131lar, Gazneliler, Cengiz Han vs. d\u00f6nemlerinde Turan devletlerinin bu \u00f6zelli\u011fini g\u00f6zlemleyebiliriz. Bu b\u00fcy\u00fck devletlerin egemen oldu\u011fu d\u00f6nemlerde, d\u00fcnya ekonomisinin can damar\u0131 olan \u0130pek Yolu\u2019nun da geli\u015fti\u011fi, tarih\u00e7ilerin mutab\u0131k oldu\u011fu bir durumdur. Orta\u00e7a\u011f kaynaklar\u0131, bu devletlerin egemenlik d\u00f6nemlerinde b\u00f6lgeye h\u00e2kim olan huzur ve ekonomik kalk\u0131nmadan s\u0131k s\u0131k bahsetmektedirler.<\/p>\n\n\n\n Orta Asya devletlerinden \u00d6zbekistan, Tacikistan ve T\u00fcrkmenistan y\u0131llard\u0131r dinci radikalizmin odak noktalar\u0131ndan olan Afganistan ile ortak s\u0131n\u0131rlara sahiptir. Bu \u00f6rnek bile g\u00fcvenlik alan\u0131nda s\u0131k\u0131 i\u015fbirli\u011finin ne kadar \u00f6nemli oldu\u011funu ortaya koymaktad\u0131r. Ayn\u0131 zamanda her ne kadar dostluk s\u00f6ylemleri i\u00e7inde olsalar da Rusya ile \u00c7in aras\u0131ndaki rekabetin daha sert boyutlara varmamas\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan bu iki devletin aras\u0131nda yer alan devletlerin entegrasyonu \u00f6nem arz etmektedir.<\/p>\n\n\n\n Turan devletlerinin b\u00fct\u00fcnle\u015fme\/entegrasyon s\u00fcrecinin ilk a\u015famas\u0131nda t\u00fcm \u00fclkeleri kapsayan i\u015fbirli\u011fi projelerinin geli\u015ftirilmesi, bu s\u00fcrecin ilerletilerek idar\u00ee a\u00e7\u0131dan ortak kurumlar\u0131n olu\u015fturulmas\u0131 ve merkez\u00eele\u015fmenin tam bir ortakl\u0131k d\u00fczeyine ula\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131 gerekmektedir. Bu a\u015famada i\u015fbirli\u011finin \u00f6zellikle geli\u015ftirilmesi gereken alanlar\u0131 a\u015fa\u011f\u0131da ana ba\u015fl\u0131klar h\u00e2linde ele al\u0131nmaktad\u0131r:<\/p>\n\n\n\n 1. A\u015eAMA<\/strong><\/p>\n\n\n\n G\u00fcn\u00fcm\u00fczde Turan genelinde, \u00f6zellikle de Orta Asya\u2019da ekonominin, k\u00fclt\u00fcr\u00fcn, demografik s\u0131k\u0131nt\u0131lar\u0131n ve siyas\u00ee huzurun kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131\u011f\u0131 en \u00f6nemli sorunlar ve engeller bu alandad\u0131r. Serbest dola\u015f\u0131m, bu b\u00f6lgeye d\u00fcnyan\u0131n herhangi di\u011fer b\u00f6lgelerinden daha \u00e7ok ve daha ivedilikle gerekmektedir. Zira burada s\u0131n\u0131rlar \u00e7o\u011funlukla farkl\u0131 uluslar\u0131 ve k\u00fclt\u00fcrleri de\u011fil, ayn\u0131 ulusun par\u00e7alar\u0131n\u0131, ayn\u0131 boylar\u0131 ve hatta ayn\u0131 aileleri birka\u00e7 yere ay\u0131rm\u0131\u015f durumdad\u0131r. Her alanda serbest dola\u015f\u0131m\u0131n sa\u011flanmas\u0131 b\u00f6lgesel b\u00fct\u00fcnle\u015fmenin temel ko\u015fuludur.<\/p>\n\n\n\n B\u00f6lgede deniz yollar\u0131n\u0131n olmamas\u0131, ula\u015f\u0131m ve ta\u015f\u0131mac\u0131l\u0131\u011f\u0131n b\u00f6lge ko\u015fullar\u0131na uygun bi\u00e7imde geli\u015ftirilmesini zorunlu k\u0131lmaktad\u0131r. Bu alanda var olan altyap\u0131 yetersizdir ve bir an \u00f6nce g\u00fcn\u00fcm\u00fcz\u00fcn ihtiya\u00e7 ve ko\u015fullar\u0131na uygun bi\u00e7imde yenilenmelidir.<\/p>\n\n\n\n Orta Asya \u00fclkelerinin entegrasyonunu olumsuz etkileyen fakt\u00f6rlerden birisi de Rusya’da \u00fcretilen asker\u00ee te\u00e7hizat\u0131n kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131 savunma alan\u0131d\u0131r, yani Orta Asya’n\u0131n sil\u00e2hl\u0131 kuvvetleri, Rusya Federasyonu’ndan m\u00fchimmat ve yedek par\u00e7a tedarikine ba\u011f\u0131ml\u0131 durumdad\u0131r. Bu ba\u011f\u0131ml\u0131l\u0131\u011fa son verilmesi, hem b\u00f6lge devletlerinin ekonomik ve siyas\u00ee alandaki ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131na, hem de b\u00f6lgesel entegrasyon s\u00fcrecine de katk\u0131da bulunacakt\u0131r.<\/p>\n\n\n\n Ayr\u0131ca b\u00f6lge uzun bir s\u00fcreden beri g\u00fcneyden gelen ter\u00f6r tehdidi alt\u0131ndad\u0131r. Zaman zaman Rusya\u2019daki radikal \u0131rk\u00e7\u0131 \u00e7evrelerin de b\u00f6lgeye y\u00f6nelik tehditleri seslendirilmektedir. Bunlar bug\u00fcn marjinal gruplar olarak g\u00f6r\u00fclse de ileride ciddi sorunlar \u00e7\u0131karma potansiyeline sahiptirler. Ayr\u0131ca Turan genelinde h\u00e2len var olan ba\u015fka \u00e7at\u0131\u015fma b\u00f6lgeleri de (Kafkasya ve Anadolu\u2019da) vard\u0131r. Orta Asya devletlerinin de Rusya ve \u00c7in\u2019le s\u0131n\u0131r sorunlar\u0131 ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 bilinmektedir. B\u00fct\u00fcn bunlar hem var olan tehditleri bertaraf etmek, hem de cayd\u0131r\u0131c\u0131 g\u00fc\u00e7 kullanabilmek a\u00e7\u0131s\u0131ndan savunma alan\u0131nda i\u015fbirli\u011fini zorunlu k\u0131lmaktad\u0131r. Bu i\u015fbirli\u011fi savunma sanayiini, asker\u00ee e\u011fitimi, ortak asker\u00ee tatbikatlar\u0131 ve ortak operasyonlar\u0131 kapsamal\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n B\u00f6lge enerji kaynaklar\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan zengindir; petrol, do\u011falgaz, elektrik \u00fcretimi ileri d\u00fczeydedir. Fakat bu kaynaklar e\u015fit da\u011f\u0131lmam\u0131\u015f olup, \u00fclkeden \u00fclkeye farkl\u0131l\u0131k g\u00f6stermektedir.<\/p>\n\n\n\n Bu sistem, entegrasyonun temel fakt\u00f6rlerinden birisidir. Geli\u015ftirme s\u00fcrecinde ortak denetim ve y\u00f6netim mekanizmas\u0131 olu\u015fturulabilir.<\/p>\n\n\n\n Ekonomik entegrasyonun sa\u011flanma s\u00fcrecinde \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n banka aya\u011f\u0131 \u00e7ok \u00f6nemlidir. BBA genel kabul g\u00f6rm\u00fc\u015f uluslararas\u0131 bankac\u0131l\u0131k uygulamalar\u0131na dayal\u0131 olarak e\u015fitlik, g\u00f6n\u00fcll\u00fcl\u00fck ve kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 yarar ilkeleri \u00fczerinde uzun vadeli i\u015fbirli\u011finin olu\u015fturulmas\u0131n\u0131 sa\u011flayacakt\u0131r. Belirtilen ortakl\u0131k alanlar\u0131, ortak yat\u0131r\u0131m projelerinin ve ihracat operasyonlar\u0131n\u0131n finansman\u0131 (her bir vaka i\u00e7in ko\u015fullar m\u00fczakere edilir), seminerler ve i\u015f forumlar\u0131 da d\u00e2hil olmak \u00fczere deneyim de\u011fi\u015fimi, kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 ilgi konular\u0131nda d\u00fczenli isti\u015fareler, potansiyel m\u00fc\u015fteriler hakk\u0131nda s\u00fcrekli bilgi de\u011fi\u015fimi ve gelecek vaat eden projeler hem de bunlar\u0131n uygulanmas\u0131yla ilgili riskler hakk\u0131nda raporlar\u0131n haz\u0131rlanmas\u0131ndan ibarettir. Bankac\u0131l\u0131\u011f\u0131n geli\u015ftirilmesi, ortak a\u011f kurulmas\u0131 s\u00fcrecinde T\u00fcrkiye bankac\u0131l\u0131k sisteminin deneyiminden yararlan\u0131labilir.<\/p>\n\n\n\n G\u00fcmr\u00fck birli\u011fi, entegrasyon s\u00fcrecinin daha en ba\u015f\u0131ndan g\u00fcndeme gelecektir ve bu s\u00fcrecin en \u00f6nemli ilkelerindendir. Mallar\u0131n \u00fcretimi, ithalat ve ihracat s\u00fcre\u00e7lerinin h\u0131zlanmas\u0131 ve b\u00f6lge ekonomilerinin daha verimli \u00e7al\u0131\u015fabilmesi ve geli\u015fmesi, keza daha ileri d\u00fczeyde ortakl\u0131\u011f\u0131n altyap\u0131s\u0131n\u0131n olu\u015fturulmas\u0131 i\u00e7in g\u00fcmr\u00fck birli\u011fine \u00f6ncelik tan\u0131nmal\u0131d\u0131r. Dolay\u0131s\u0131yla mallar\u0131n ta\u015f\u0131nmas\u0131, g\u00fcmr\u00fck alan\u0131ndaki ili\u015fkilerinin geli\u015ftirilmesi s\u00fcrecinde olu\u015fturulan b\u00f6lgesel ili\u015fkiler, uluslararas\u0131 hukuk kapsam\u0131nda kabul edilen a\u015fa\u011f\u0131daki genel ilkeler temelinde ger\u00e7ekle\u015ftirilecektir:<\/p>\n\n\n\n \u2022 B\u00f6lgesel ekonomik ili\u015fkilerin geli\u015ftirilmesine destek.<\/p>\n\n\n\n \u2022 Uluslararas\u0131 i\u015fb\u00f6l\u00fcm\u00fc avantajlar\u0131n\u0131n \u00e2dil bir \u015fekilde kullan\u0131m\u0131.<\/p>\n\n\n\n \u2022 Geli\u015fmekte olan \u00fclkelerin ekonomik b\u00fcy\u00fcmesini desteklemek.<\/p>\n\n\n\n \u2022 Az geli\u015fmi\u015f \u00fclkelere g\u00fcmr\u00fck tercihlerinin sa\u011flanmas\u0131.<\/p>\n\n\n\n \u2022 Ka\u00e7ak\u00e7\u0131l\u0131k ve di\u011fer g\u00fcmr\u00fck su\u00e7lar\u0131yla m\u00fccadelenin etkile\u015fimi.<\/p>\n\n\n\n \u2022 B\u00f6lgesel g\u00fcmr\u00fck i\u015fbirli\u011finin \u00f6rg\u00fctsel mekanizmas\u0131n\u0131n geli\u015ftirilmesi.<\/p>\n\n\n\n \u2022 Uluslararas\u0131 ticaretin serbestle\u015ftirilmesi.<\/p>\n\n\n\n Daha ileri a\u015famada ortak para birimine ge\u00e7ilmesi ka\u00e7\u0131n\u0131lmazd\u0131r. Bu nedenle daha ilk a\u015famada ekonomi alan\u0131ndaki \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n bu durum g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde bulundurularak s\u00fcrd\u00fcr\u00fclmesi gerekmektedir. Orta Asya tarih\u00ee olarak k\u00e2\u011f\u0131t paran\u0131n icat edildi\u011fi topraklard\u0131r, g\u00fcn\u00fcm\u00fczde de yeni bir ortak para birimi, b\u00f6lge ticaretini canland\u0131rmakla beraber b\u00f6lgesel entegrasyonun \u00f6nemli bir fakt\u00f6r\u00fc ve ayn\u0131 zamanda sembol\u00fc olacakt\u0131r.<\/p>\n\n\n\n G\u00fcn\u00fcm\u00fcz itibar\u0131yla T\u00fcrk devletleri aras\u0131nda e\u011fitim alan\u0131nda kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 \u00f6\u011frenci al\u0131\u015f-veri\u015fi, \u00f6zellikle T\u00fcrkiye ile yo\u011fun bi\u00e7imde ya\u015fansa da, ciddi sorunlar da vard\u0131r. \u00d6ncelikle okul ve \u00fcniversite programlar\u0131nda uygulanan m\u00fcfredat \u00e7ok farkl\u0131d\u0131r, \u00fcniversitelerin yap\u0131 ve y\u00f6netimi, \u00f6\u011frenci al\u0131m\u0131 gibi konularda s\u0131k\u0131 bir i\u015fbirli\u011fi kurulmal\u0131d\u0131r. Diplomalar\u0131n kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 olarak tan\u0131nmas\u0131 konusunda var olan sorunlar ortadan kald\u0131r\u0131lmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n K\u00fclt\u00fcrel ve sportif etkinlikler geleneksel Turan k\u00fclt\u00fcr de\u011ferlerinin sergilendi\u011fi ve peki\u015ftirildi\u011fi \u015f\u00f6lenler olarak tasarlanmal\u0131, d\u00fcnya \u00e7ap\u0131nda etkin isimlerin yeti\u015ftirilmesini desteklemelidir. K\u00fclt\u00fcr alan\u0131nda ortak k\u00fclt\u00fcrel geleneklere \u00f6ncelik tan\u0131nmakla beraber, yerel de\u011ferler koruma alt\u0131na al\u0131nmal\u0131, ya\u015fat\u0131lmas\u0131 te\u015fvik edilmelidir. Bilim alan\u0131nda ortak projelere \u00f6ncelik tan\u0131nmal\u0131, ortak akademik dergiler ve yay\u0131nevleri kurulmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n Bu alanda geli\u015ftirilecek i\u015fbirli\u011fi ortak yay\u0131n organlar\u0131n\u0131n, \u00f6zellikle ortak televizyon kanallar\u0131n\u0131n olu\u015fturulmas\u0131n\u0131, keza ortak dergi, gazete ve sosyal medya a\u011flar\u0131n\u0131n entegrasyon s\u00fcrecine katk\u0131da bulunmas\u0131n\u0131 sa\u011flamal\u0131d\u0131r. Zaman i\u00e7inde bu yay\u0131n organlar\u0131n\u0131n ortak T\u00fcrk\u00e7e kullanmas\u0131 y\u00f6n\u00fcnde \u00e7al\u0131\u015fmalar yap\u0131lmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n T\u00fcrk halklar\u0131 aras\u0131nda karde\u015flik \u015fuuru olu\u015fturmadan T\u00fcrk birli\u011fi konusunu konu\u015fmak anlams\u0131zd\u0131r. T\u00fcrkiye\u2019de \u00e7ekilen diziler T\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131nda be\u011feniyle izlenmektedir. Bu t\u00fcr dizilerin di\u011fer T\u00fcrk cumhuriyetlerinde de \u00e7ekilmesi ve onlar\u0131n T\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131nda yayg\u0131nla\u015fmas\u0131 desteklenebilir. Ayr\u0131ca dizi i\u00e7eri\u011finde T\u00fcrk birli\u011finin i\u015flenmesi daha titizlikle i\u015flenmelidir.<\/p>\n\n\n\n Demografik s\u00fcre\u00e7ler, Orta Asya’da n\u00fcfusun artmas\u0131na yol a\u00e7m\u0131\u015ft\u0131r ve e\u011fer Kazakistan’da alan\u0131n b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fc nedeniyle bu kadar sorunlu de\u011filse bile, \u00d6zbekistan ve K\u0131rg\u0131zistan’da n\u00fcfus art\u0131\u015f\u0131 \u00f6zellikle Fergana Vadisi’nde \u00f6nemli bir politik ve ekonomik fakt\u00f6rd\u00fcr. Ayn\u0131 zamanda, Kazakistan’\u0131n Kuzeydo\u011fu b\u00f6lgelerindeki Slav n\u00fcfusunun \u00e7o\u011falmas\u0131 nedeniyle, negatif n\u00fcfus art\u0131\u015f\u0131 s\u00f6z konusudur. Entegrasyon ilkelerinden biri, n\u00fcfusun nispeten yo\u011fun oldu\u011fu b\u00f6lgedeki i\u015fg\u00fcc\u00fc fazlas\u0131n\u0131n ihtiya\u00e7 olan b\u00f6lgelere yeniden yerle\u015fim de d\u00e2hil olmak \u00fczere kayd\u0131r\u0131lmas\u0131 bi\u00e7iminde ifade edilmelidir.<\/p>\n\n\n\n 2. A\u015eAMA<\/strong><\/p>\n\n\n\n Modelin ikinci a\u015famas\u0131, Turan entegrasyonunun kurumsalla\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131 ve \u00e7at\u0131 organlar\u0131n\u0131n olu\u015fturulmas\u0131n\u0131 kapsamaktad\u0131r. Bu a\u015famada art\u0131k siyas\u00ee, idar\u00ee, ekonomik, k\u00fclt\u00fcrel vb. t\u00fcm s\u00fcre\u00e7ler tamamlanacak ve Turan\u2019da b\u00fct\u00fcnle\u015fme \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 tamamlanm\u0131\u015f olacakt\u0131r.<\/p>\n\n\n\n Bu a\u015famada kurulu\u015fu tamamlanmas\u0131 gereken kurumlar:<\/p>\n\n\n\n Yukar\u0131da anlat\u0131lanlar, Turan Birli\u011finin g\u00fcn\u00fcm\u00fcz ko\u015fullar\u0131nda kurulabilmesi i\u00e7in \u00f6ng\u00f6r\u00fclen ko\u015fullard\u0131r. Elbette buraya bir\u00e7ok ekleme de yap\u0131labilir. Biz sadece ana ba\u015fl\u0131klar\u0131 vurgulad\u0131k. Bunlar\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda kalan baz\u0131 hususlar\u0131 ayr\u0131ca ele almay\u0131 uygun buluyoruz. \u015e\u00f6yle ki, g\u00fcn\u00fcm\u00fcz d\u00fcnya konjonkt\u00fcr\u00fcnde s\u00f6z konusu Turan Birli\u011fi’nin olu\u015fturulmas\u0131na y\u00f6nelik olumlu veya olumsuz tepkiler, bu entegrasyon s\u00fcrecini destekleyen ve engelleyen fakt\u00f6rler, b\u00f6lge \u00fclkelerindeki kamuoyunun konuyla ilgili de\u011ferlendirmeleri gibi bir\u00e7ok ba\u015fl\u0131\u011f\u0131n da en az\u0131ndan bir \u00f6n de\u011ferlendirmesinin yap\u0131lmas\u0131 gerekir.<\/p>\n\n\n\n Turan entegrasyonundan bahsederken elbette tam ba\u011f\u0131ms\u0131z devletlerin \u00f6zg\u00fcr iradeleri\/g\u00f6n\u00fcll\u00fcl\u00fck temeline dayal\u0131 olu\u015fturulan konfederatif nitelikli bir birlik kastedilmektedir. Bunun d\u0131\u015f\u0131nda, birli\u011fe tam \u00fcye olmayan\/olamayan\/olmak istemeyen fakat katk\u0131da bulunmak isteyen devletler i\u00e7in de \u00f6zel stat\u00fcler (belli ortakl\u0131klar kapsam\u0131nda \u00fcyelik, g\u00f6zlemci \u00fcyelik, k\u0131sm\u00ee \u00fcyelik) olu\u015fturulabilir. Bu birlik i\u00e7inde t\u00fcm \u00fcye \u00fclkelerin, t\u00fcm b\u00f6lge ve topluluklar\u0131n haklar\u0131 e\u015fit d\u00fczeyde ve titizlikle uygulanacakt\u0131r. <\/p>\n\n\n\n Birlik b\u00fcnyesinde farkl\u0131 dil, din ve etnik k\u00f6kene mensup t\u00fcm toplumlar\u0131n geleneksel de\u011ferlerini ya\u015fatmak i\u00e7in azam\u00ee gayret g\u00f6sterilecek, gereken hukuk\u00ee mevzuat olu\u015fturulacakt\u0131r. Genel olarak \u00fclkelerin ve toplumlar\u0131n tarih\u00ee, din\u00ee ve k\u00fclt\u00fcrel hassasiyetlerine sayg\u0131 g\u00f6sterilecektir. Turan Birli\u011fi \u00e7at\u0131s\u0131 alt\u0131nda hi\u00e7bir b\u00f6lge, topluluk veya ki\u015fi etnik, dil ve din kimli\u011fine g\u00f6re ayr\u0131mc\u0131l\u0131\u011fa maruz kalmayacakt\u0131r. Bu \u00f6zg\u00fcrl\u00fckler tabi\u00ee olarak Turan Birli\u011fi hukuk mevzuat\u0131n\u0131n korumas\u0131 alt\u0131nda bulunacakt\u0131r. Birlik b\u00fcnyesinde devletler e\u015fit muamele g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc gibi, vatanda\u015flar da her t\u00fcrl\u00fc hak ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fcklerden e\u015fit bi\u00e7imde yaralanacakt\u0131r.<\/p>\n\n\n\n G\u00fcn\u00fcm\u00fcz ko\u015fullar\u0131nda Turan Birli\u011finin \u00f6n\u00fcnde herhangi bir hukuk\u00ee, ekonomik, siyas\u00ee veya toplumsal engel g\u00f6r\u00fclmemektedir. Birli\u011fe girmesi \u00f6ng\u00f6r\u00fclen devletlerin anayasalar\u0131nda ve hukuk mevzuat\u0131nda bunu engelleyici h\u00fck\u00fcmler de yoktur. Ayr\u0131ca t\u00fcm bu hukuk\u00ee belgelerde s\u00f6z konusu devletlerin ba\u015fka devletlerle i\u015fbirli\u011fi yapabilece\u011fi, ittifaklar olu\u015fturulabilece\u011fi de \u00f6ng\u00f6r\u00fclmektedir. <\/p>\n\n\n\n Turan Birli\u011fini olu\u015fturacak \u00fclkelerin ekonomik potansiyeli genelde y\u00fcksektir, fakat baz\u0131 devletlerin y\u00f6netimi ve ekonomik tercihleri, bu potansiyelin gere\u011fince ger\u00e7ekle\u015fmesini engellemektedir. Birlik b\u00fcnyesinde bulunmalar\u0131 durumunda di\u011fer \u00fcye \u00fclkelerin deneyiminden yararlanmalar\u0131, var olan s\u0131k\u0131nt\u0131lar\u0131 ekonomik entegrasyon \u00e7er\u00e7evesinde a\u015fmalar\u0131 m\u00fcmk\u00fcn olacakt\u0131r.<\/p>\n\n\n\n Siyas\u00ee zeminde s\u00f6z konusu \u00fclkelerin devlet yap\u0131lanmalar\u0131 asl\u0131nda hemen hemen ayn\u0131d\u0131r. Baz\u0131 farkl\u0131l\u0131klar g\u00f6r\u00fclmekle beraber, hemen hepsinde ba\u015fkanl\u0131k sistemi uygulanmaktad\u0131r. Siyas\u00ee yap\u0131n\u0131n di\u011fer unsurlar\u0131 da \u00e7ok farkl\u0131 de\u011fildir. \u0130leride se\u00e7im sistemleri ve kuvvetler ayr\u0131l\u0131\u011f\u0131 konular\u0131nda k\u00fc\u00e7\u00fck de\u011fi\u015fikliklerin yap\u0131lmas\u0131 durumunda bu farkl\u0131l\u0131klar da kolayca giderilebilecektir.<\/p>\n\n\n\n Turan Birli\u011finin toplumsal altyap\u0131s\u0131 konusu ise \u00e7ok daha olumlu izlenim b\u0131rakmaktad\u0131r. S\u00f6z konusu \u00fclkelerde kamuoyu uzun s\u00fcreden beri b\u00f6yle bir birli\u011fin gereklili\u011fi y\u00f6n\u00fcnde geli\u015fmektedir. Bu \u00fclkelerde (iktidar partileri de d\u00e2hil olmak \u00fczere) bir\u00e7ok parti bu konuyu ya program\u0131na alm\u0131\u015f durumdad\u0131r, ya da partiler g\u00fcndelik \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131nda \u00f6nemle \u00fczerinde durmaktad\u0131r. Siyas\u00ee partiler d\u0131\u015f\u0131nda \u00e7ok say\u0131da sivil toplum kurumu da bu y\u00f6nde \u00e7al\u0131\u015fmalar yapmaktad\u0131r. \u00d6zellikle sanal \u00e2lemde, sosyal medyada gruplar\u0131nda, s\u0131rf bu konuyla ilgili yay\u0131n organlar\u0131nda konu her ge\u00e7en g\u00fcn daha \u0131srarl\u0131 bi\u00e7imde i\u015flenmektedir. Hatta bu ba\u011flamda Turan Birli\u011fi’nin toplumsal d\u00fczlemde kurulmu\u015f oldu\u011funu ifade etmek bile yanl\u0131\u015f olmaz. Geni\u015f Turan d\u00fcnyas\u0131n\u0131n her k\u00f6\u015fesinde \u00f6zellikle gen\u00e7 ku\u015faklar\u0131 i\u00e7ine alan y\u00fczlerce sivil olu\u015fumda milyonlarca insan bu konuda her g\u00fcn bir \u015feyler payla\u015fmaktad\u0131r. Dolay\u0131s\u0131yla g\u00fcn\u00fcm\u00fcz ko\u015fullar\u0131nda Turan Birli\u011finin kurulmas\u0131 \u00f6n\u00fcnde ilgili devletler a\u00e7\u0131s\u0131ndan ciddi bir engel olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 rahatl\u0131kla s\u00f6yleyebiliriz.<\/p>\n\n\n\n Durum b\u00f6yle oldu\u011funa g\u00f6re, ba\u015fka bir soruya da cevap verilmesi gerekmektedir: Turan halklar\u0131n\u0131n tarih\u00ee tecr\u00fcbesi b\u00f6yle bir birli\u011fi kurmak ve ayakta tutmak i\u00e7in m\u00fcsait midir? Bu soruya herhangi bir \u015fekilde cevap verilebilir, fakat tarih ve co\u011frafyaya bak\u0131lmas\u0131, bu cevab\u0131 daha g\u00fcvenilir k\u0131lacakt\u0131r. \u00d6zellikle ilk kuruculuk a\u015famas\u0131nda Turan Birli\u011fi’nin temellerini T\u00fcrk topluluklar\u0131n\u0131n olu\u015fturmas\u0131 \u00f6ng\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcne g\u00f6re konuyu bu ba\u011flamda ele alaca\u011f\u0131z.<\/p>\n\n\n\n S\u00f6z konusu Turan co\u011frafyas\u0131na yukar\u0131da bir nebze temas edildi. Burada konunun ba\u015fka bir y\u00f6n\u00fcne temas etmemiz gerekmektedir. Turan b\u00f6lgesi i\u00e7inde yer alan devletlerin tamam\u0131n\u0131n birbiriyle co\u011fraf\u00ee s\u0131n\u0131rlar\u0131 vard\u0131r. Yani aralar\u0131nda bir birlik olu\u015fturulmas\u0131 g\u00fcndeme geldi\u011finde bunu engelleyici siyas\u00ee s\u0131n\u0131rlar s\u00f6z konusu de\u011fildir. Ayr\u0131ca var olan devlet s\u0131n\u0131rlar\u0131 \u00e7o\u011fu zaman ayn\u0131 halk\u0131 par\u00e7alara ay\u0131rmaktad\u0131r. B\u00f6lgede hemen her devletin s\u0131n\u0131r \u00f6tesinde \u201ckendi\u201d toplumundan \u00f6nemli say\u0131da insan ya\u015famaktad\u0131r. Kazakistan-\u00d6zbekistan, \u00d6zbekistan-T\u00fcrkmenistan, K\u0131rg\u0131zistan-Kazakistan, Azerbaycan-T\u00fcrkiye vb. \u00fclkelerin s\u0131n\u0131rlar\u0131nda durum hep b\u00f6yledir. Ve bu durum Turan Birli\u011finin kurulu\u015f a\u015famas\u0131nda da, faaliyet a\u015famas\u0131nda da avantaj sa\u011flayacakt\u0131r, zira g\u00fcn\u00fcm\u00fczde var olan s\u0131n\u0131rlardan ve buradan kaynaklanan sorunlardan \u00f6ncelikle halk\u0131n bu kesimleri ma\u011fdur olmaktad\u0131r. Ayr\u0131ca siyas\u00ee s\u0131n\u0131rlar\u0131n ay\u0131rmas\u0131na ra\u011fmen t\u00fcm bu \u00fclkelerde ya\u015fayan halklar kendilerini \u00f6teki karde\u015fleriyle bir b\u00fct\u00fcn olarak hissetmekte, bir Turan karde\u015fli\u011fi duygusunu payla\u015fmaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n G\u00fcn\u00fcm\u00fczde Turan co\u011frafyas\u0131nda yer alan devletlerin i\u00e7 y\u00f6netimi, demokratik ilkelerin geli\u015fim ve uygulan\u0131\u015f durumu da \u00f6nemli bir konudur. Turan Birli\u011fi giri\u015fimi, ilk a\u015famada devletleri yap\u0131s\u0131 ve y\u00f6netim \u00f6zellikleri bak\u0131m\u0131ndan ay\u0131rmamaktad\u0131r. Demokratik veya totaliter, geli\u015fmi\u015f veya geri kalm\u0131\u015f olsun\u2026 Bu devletlerin bir araya gelmesi y\u00f6n\u00fcnde \u00e7al\u0131\u015fmalar yap\u0131lmal\u0131 ve ba\u015far\u0131yla sonland\u0131r\u0131lmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n Birlik olu\u015fturma \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n en \u00f6nemli alanlar\u0131ndan birisi de siyas\u00ee alanda yap\u0131lacak reformlar\u0131 kapsamaktad\u0131r. Zira farkl\u0131 siyas\u00ee yap\u0131lara ve dayatmac\u0131 y\u00f6netimlere sahip devletlerin bir araya gelmesi ve \u00f6zellikle verimli bir yap\u0131 olu\u015fturmas\u0131 imk\u00e2ns\u0131zd\u0131r. Yukar\u0131da da ifade edildi\u011fi \u00fczere mevcut siyas\u00ee yap\u0131lar asl\u0131nda birbirlerinden \u00e7ok da farkl\u0131 de\u011fildir. Farkl\u0131l\u0131klar, bu yap\u0131lar\u0131n i\u015fleyi\u015finde, bir\u00e7ok \u00fclkede g\u00f6r\u00fclen hukuka ayk\u0131r\u0131 veya adalet s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131 zorlay\u0131c\u0131 uygulamalarda ortaya \u00e7\u0131kmaktad\u0131r. Bir birlik \u00e7at\u0131s\u0131 alt\u0131nda bu t\u00fcr uygulama ve yap\u0131lanmalar\u0131n varl\u0131\u011f\u0131 s\u00fcrekli sorun kayna\u011f\u0131 olaca\u011f\u0131ndan ilgili konularda isti\u015fareler yap\u0131larak gereken reformlar\u0131n ger\u00e7ekle\u015ftirilmesi sa\u011flanmal\u0131d\u0131r. Turan Birli\u011fi \u00fclkelerinin siyas\u00ee ve toplumsal hayat\u0131 hukuk ve demokrasi k\u0131staslar\u0131na uygun olmal\u0131, bu ilkelerden \u015fa\u015fmamal\u0131d\u0131r. Aksi durumda Turan Birli\u011fi bir demokrasi, huzur b\u00f6lgesi de\u011fil, bir zamanlar\u0131n Do\u011fu Avrupa\u2019s\u0131 (Var\u015fova pakt\u0131 \u00fclkeleri) gibi totaliter rejimlerin ortakl\u0131\u011f\u0131 olarak an\u0131lacak ve tarih\u00ee i\u015flevlerini yerine getiremeden yok olacakt\u0131r.<\/p>\n\n\n\n Bug\u00fcn d\u00fcnyada yakla\u015f\u0131k 250 milyon T\u00fcrk n\u00fcfus ya\u015famaktad\u0131r. Ba\u015fka devletlerin b\u00fcnyesinde bulunan ve yak\u0131n tarih i\u00e7inde asimle edilerek T\u00fcrk kimli\u011fini unutmu\u015f veya unutmak \u00fczere olan topluluklar\u0131 bunun d\u0131\u015f\u0131nda tutuyoruz. Turan co\u011frafyas\u0131 s\u0131n\u0131rlar\u0131 i\u00e7indeki T\u00fcrk n\u00fcfus, sa\u011fl\u0131k, e\u011fitim, meslek\u00ee yetenekler, i\u015f g\u00fcc\u00fc vb. a\u00e7\u0131lardan geli\u015fmi\u015f ve kalitelidir. Bu durum, be\u015fer\u00ee co\u011frafya a\u00e7\u0131s\u0131ndan Turan Birli\u011fi’nin kurulmas\u0131 y\u00f6n\u00fcnde \u00f6nemli bir avantajd\u0131r.<\/p>\n\n\n\n Tarih\u00ee s\u00fcre\u00e7lere bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda da \u00e7ok olumlu bir manzarayla kar\u015f\u0131la\u015f\u0131yoruz. Bu b\u00f6lgede, bir\u00e7ok tarih\u00e7i ve jeopolitik\u00e7inin de vurgulad\u0131\u011f\u0131 gibi her zaman b\u00f6lgenin tamam\u0131n\u0131 kapsayan devletler var olmu\u015ftur. Turan d\u00fcnyas\u0131n\u0131n \u00f6zellikle merkez k\u0131s\u0131mlar\u0131nda do\u011fal co\u011fraf\u00ee engellerin olmay\u0131\u015f\u0131, b\u00f6lgenin tamam\u0131n\u0131n siyas\u00ee a\u00e7\u0131dan bir devlet \u00e7at\u0131s\u0131 alt\u0131nda toparlanmas\u0131n\u0131 zorunlu k\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. D\u0131\u015far\u0131dan gelen tehditlerle bu durumda ba\u015f edilebilirdi. Bu geni\u015f co\u011frafyada kurulmu\u015f Turan imparatorluklar\u0131 d\u00f6neminde b\u00f6lge her zaman geli\u015fmi\u015f, ekonomi, askerlik, bilim, teknoloji, k\u00fclt\u00fcr ve sanat alanlar\u0131nda at\u0131l\u0131mlar yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. B\u00fcy\u00fck devletlerin y\u0131k\u0131lmas\u0131 ve b\u00f6lgenin \u00e7ok say\u0131da k\u00fc\u00e7\u00fck devletler aras\u0131nda payla\u015f\u0131lmas\u0131 ise karga\u015falara sebep olmu\u015f, ekonomik ve k\u00fclt\u00fcrel \u00e7\u00f6k\u00fcnt\u00fc ya\u015fanm\u0131\u015f, sonunda Turan bir b\u00fct\u00fcn olarak d\u0131\u015f g\u00fc\u00e7lere kar\u015f\u0131 direncini kaybetmi\u015ftir. Buradan da anla\u015f\u0131laca\u011f\u0131 \u00fczere bahsetti\u011fimiz co\u011frafyada tek devlet veya devletler konfederasyonu tarz\u0131nda bir b\u00fct\u00fcnl\u00fck olu\u015fturulmas\u0131, hamas\u00ee bir talep veya siyas\u00ee bir kapris olmay\u0131p, tarih ve co\u011frafyan\u0131n dayatt\u0131\u011f\u0131 bir zorunluluktur. <\/p>\n\n\n\n G\u00fcn\u00fcm\u00fczde oldu\u011fu gibi tarihte de k\u00fc\u00e7\u00fck devletler aras\u0131nda ya\u015fanan s\u00fcrekli didi\u015fmeler, b\u00f6lgenin \u00e7\u00f6k\u00fc\u015f\u00fcne sebep olmu\u015f, d\u00fcnya ekonomisine ve bar\u0131\u015f\u0131na zarar vermi\u015ftir. Bu gibi durumlarda istense de, istenmese de etnik, dil, din, siyas\u00ee \u00e7\u0131kar farkl\u0131l\u0131klar\u0131 \u00f6ne \u00e7\u0131km\u0131\u015f, b\u00f6lgede huzur ve refah kalmam\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n\n\n\n B\u00fcy\u00fck Turan imparatorluklar\u0131n\u0131n en \u00f6nemli \u00f6zelliklerinden birisi de etnik ve din\u00ee alanlarda ho\u015fg\u00f6r\u00fc olarak tan\u0131mlanabilir. Uzun y\u00fczy\u0131llar, hatta biny\u0131llar boyunca b\u00f6lgeye h\u00e2kim olan bu devletlerin himayesinde bulunan kavimler k\u00fclt\u00fcrel \u00f6zelliklerini, dil ve inan\u00e7lar\u0131n\u0131 t\u00e2 modern \u00e7a\u011fa, yani b\u00f6lgeye yabanc\u0131 unsurlar girinceye kadar muhafaza etmi\u015flerse, bunun temeli s\u00f6z konusu ho\u015fg\u00f6r\u00fc ortam\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n T\u00fcrk hakanlar\u0131n\u0131n topraklar\u0131nda oldu\u011fu gibi bizzat saraylar\u0131nda da farkl\u0131 dilleri konu\u015fan, farkl\u0131 inan\u00e7lara sahip \u00e7ok say\u0131da insan ya\u015famaktayd\u0131. \u00d6nemli olan onlar\u0131n bu \u00f6zellikleri de\u011fil, meslek\u00ee ve ahl\u00e2k\u00ee liyakatleri idi. Hatta ayn\u0131 s\u00fcl\u00e2le veya boy i\u00e7inde de farkl\u0131 dinleri kabul eden, onun kurallar\u0131na g\u00f6re ya\u015fayan insanlar vard\u0131. Turan\u2019\u0131n huzuru ve madd\u00ee refah\u0131 bu ho\u015fg\u00f6r\u00fc ortam\u0131 sayesinde sa\u011flanmaktayd\u0131.<\/p>\n\n\n\n Turan co\u011frafyas\u0131n\u0131 payla\u015fan bir\u00e7ok halk gibi T\u00fcrkler de tarih i\u00e7inde bir\u00e7ok dinle muhatap olmu\u015f, zaman zaman b\u00fcy\u00fck kitleler h\u00e2linde bu dinleri kabul etmi\u015flerdir. Her zaman kendi dinlerine sad\u0131k olmu\u015f ve samimi duygularla ba\u011flanm\u0131\u015flard\u0131r. Fakat hi\u00e7bir ko\u015fulda ba\u015fkalar\u0131n\u0131n inan\u00e7lar\u0131na m\u00fcdahale etmemi\u015fler. \u0130sl\u00e2m dinini kabul ettikten sonraki d\u00f6nemde de din\u00ee ho\u015fg\u00f6r\u00fc konusunda yakla\u015f\u0131mlar\u0131 de\u011fi\u015fmemi\u015ftir.<\/p>\n\n\n\n Tarihin hi\u00e7bir d\u00f6neminde ve Turan\u2019\u0131n hi\u00e7bir k\u00f6\u015fesinde kimse din de\u011fi\u015ftirme\u011fe zorlanmam\u0131\u015ft\u0131r. T\u00e2 ki b\u00f6lgeye yabanc\u0131lar girinceye kadar bu b\u00f6yle s\u00fcregelmi\u015ftir. Yabanc\u0131 unsurlar\u0131n b\u00f6lgeye geli\u015fi, misyonerlik faaliyetlerini de beraberinde getirdi, yerli Turan kavimleri \u00fczerinde din\u00ee bask\u0131lar kuruldu, \u00e7e\u015fitli y\u00f6ntemler kullan\u0131larak toplumlar din de\u011fi\u015ftirme\u011fe zorland\u0131. Sovyet d\u00f6neminde ise hangi dinden olursa olsun t\u00fcm insanlara dinlerinden vazge\u00e7erek ateist olmalar\u0131 y\u00f6n\u00fcnde bask\u0131lar yap\u0131ld\u0131 ve kom\u00fcnistler bir \u00f6l\u00e7\u00fcde ama\u00e7lar\u0131na ula\u015ft\u0131lar. Bug\u00fcn b\u00f6lgede ya\u015fanan din\u00ee \u00e7at\u0131\u015fmalar\u0131n nedenlerinden birisi de bu ateist d\u00f6nemde yap\u0131lan uygulamalard\u0131r.<\/p>\n\n\n\n B\u00fcy\u00fck Turan imparatorluklar\u0131 d\u00f6neminde b\u00f6lgede sa\u011flanan bar\u0131\u015f ortam\u0131 \u00e7evre co\u011frafyalar\u0131 da etkilemi\u015f, uzun s\u00fcreli ekonomik ve k\u00fclt\u00fcre kalk\u0131nma d\u00f6nemleri ya\u015fanm\u0131\u015ft\u0131r. Bu d\u00fc\u015f\u00fcncelerden hareketle g\u00fcn\u00fcm\u00fczde ister Turan co\u011frafyas\u0131nda, ister d\u00fcnyada var olan sorunlar\u0131n \u00f6nemli bir b\u00f6l\u00fcm\u00fc b\u00f6lgede g\u00f6r\u00fclen par\u00e7al\u0131 yap\u0131dan kaynaklanmaktad\u0131r. Buralardaki devletlerin bir \u00e7at\u0131 alt\u0131nda birle\u015fmesi, bu sorunlar\u0131n kolayl\u0131kla a\u015f\u0131lmas\u0131n\u0131 sa\u011flayabilecektir. Kuzeybat\u0131 Avrupa\u2019dan G\u00fcneydo\u011fu Asya\u2019ya kadar Avrasya anakaras\u0131nda yer alan devletler aras\u0131nda ya\u015fanan s\u00fcre\u00e7lerin sorunsuz i\u015fleyebilmesi i\u00e7in Avrasya anakaras\u0131n\u0131n merkez k\u0131sm\u0131n\u0131n huzura kavu\u015fmas\u0131 \u015fartt\u0131r. Zira buras\u0131, Avrasya\u2019n\u0131n jeopolitik omurgas\u0131n\u0131 olu\u015fturmaktad\u0131r. Omurgan\u0131n sa\u011flamla\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131 \u00e7evrenin de rahatlamas\u0131na yol a\u00e7acakt\u0131r. Sonu\u00e7ta b\u00fcy\u00fck g\u00fc\u00e7lerin jeopolitik olarak ayr\u0131\u015fmas\u0131, b\u00f6lgede siyas\u00ee ve ekonomik dengenin sa\u011flamla\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131, akabinde i\u00e7 bar\u0131\u015f ortam\u0131n\u0131n olu\u015fmas\u0131 ve demokrasinin yerle\u015fmesi \u00f6n\u00fcndeki engeller ortadan kalkacakt\u0131r.<\/p>\n\n\n\n Turan Birli\u011fi demek daha g\u00fcvenli, daha m\u00fcreffeh, daha bar\u0131\u015f\u00e7\u0131l, daha geli\u015fmi\u015f bir d\u00fcnya demektir. Bu d\u00fcnyaya a\u00e7\u0131lan kap\u0131n\u0131n anahtar\u0131 ise Orta Asya\u2019d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n Muhammed Salih<\/p>\n\n\n\n 2022<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Ge\u00e7en y\u0131l T\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131nda \u00f6nemli bir olay ya\u015fand\u0131. “T\u00fcrk Dili Konu\u015fan \u00dclkeler \u0130\u015fbirli\u011fi Konseyi”nin ad\u0131, “T\u00fcrk Devletleri Te\u015fkil\u00e2t\u0131” olarak de\u011fi\u015ftirildi. Bu durum baz\u0131lar\u0131na \u00f6nemli gelmeyebilir, ama uzun y\u0131llar T\u00fcrk Birli\u011fi hayali kuran bizim gibi hayalperestler i\u00e7in \u00f6nemli bir olayd\u0131. Sovyet ideolojisi bize, yani Orta Asya T\u00fcrklerine “T\u00fcrk\u00ee halklar” l\u00e2kab\u0131n\u0131 takt\u0131. Bizim dilimiz i\u00e7in “T\u00fcrk\u00ee dil” […]<\/p>\n","protected":false},"author":12,"featured_media":8527,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[5,6,1],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.uzerk.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/8595"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.uzerk.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.uzerk.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.uzerk.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/users\/12"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.uzerk.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=8595"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/www.uzerk.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/8595\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":8596,"href":"https:\/\/www.uzerk.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/8595\/revisions\/8596"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.uzerk.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/media\/8527"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.uzerk.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=8595"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.uzerk.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=8595"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.uzerk.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=8595"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}