T\u00fcrk dilleri, Altaic dil ailesinin bir koludur. Do\u011fu Avrupa’dan Sibirya ve Bat\u0131 \u00c7in’e kadar geni\u015f bir alana yay\u0131lm\u0131\u015f insanlar taraf\u0131ndan konu\u015fulan yak\u0131n ili\u015fkili bir dil grubudur. T\u00fcm T\u00fcrk dilleri fonoloji, morfoloji ve s\u00f6z diziminde birbirine yak\u0131n benzerlikler g\u00f6stermektedir, ancak \u00c7uva\u015f ve Sakha (Yakut) di\u011ferlerinden olduk\u00e7a farkl\u0131d\u0131r. Altaic ailesinin T\u00fcrk kolu, dil say\u0131s\u0131 ve konu\u015fmac\u0131 say\u0131s\u0131 bak\u0131m\u0131ndan \u00fc\u00e7 \u015fubenin en b\u00fcy\u00fc\u011f\u00fcd\u00fcr. \u00c7o\u011funlukla co\u011frafi konumlar\u0131na g\u00f6re be\u015f gruba ayr\u0131l\u0131r. 50.000’den fazla konu\u015fan olan diller a\u015fa\u011f\u0131da listelenmi\u015ftir. <\/p>\n\n\n\n
*** <\/p>\n\n\n\n
G\u00fcneybat\u0131 (O\u011fuz) <\/p>\n\n\n\n
T\u00fcrk (Osmanl\u0131 T\u00fcrk\u00e7esi) \u2013 84,98 milyon [2022] (T\u00fcrkiye) <\/p>\n\n\n\n
Horasani T\u00fcrk\u00e7esi – 500.000 (\u0130ran) <\/p>\n\n\n\n
Balkan Gagauz T\u00fcrk\u00e7esi \u2013 134 535 [2014] (T\u00fcrkiye) <\/p>\n\n\n\n
Gagauzlar \u2013 173.000 (Moldova) <\/p>\n\n\n\n
G\u00fcney Azerbaycan – 24.4 milyon (\u0130ran) <\/p>\n\n\n\n
Kuzey Azerbaycan – 11 milyon (Azerbaycan) <\/p>\n\n\n\n
T\u00fcrkmenler \u2013 6.4 milyon (T\u00fcrkmenistan) <\/p>\n\n\n\n
Qa\u015fkai (Qashqai) \u2013 1.5 milyon (\u0130ran) <\/p>\n\n\n\n
<\/p>\n\n\n\n
Kuzeybat\u0131 (K\u0131p\u00e7ak) <\/p>\n\n\n\n
Kazak \u2013 20,2 milyon (Kazakistan) <\/p>\n\n\n\n
K\u0131rg\u0131z – 7.1 milyon [2024] (K\u0131rg\u0131zistan) <\/p>\n\n\n\n
Karakalpak \u2013 409.000 (\u00d6zbekistan)<\/p>\n\n\n\n
Nogai \u2013 69.000 (Rusya) <\/p>\n\n\n\n
Kara\u00e7ay-Balkar \u2013 242.000 (Rusya) <\/p>\n\n\n\n
Kumyk \u2013 282.000 (Rusya) <\/p>\n\n\n\n
K\u0131r\u0131m T\u00fcrk\u00e7esi – 190.000 (\u00d6zbekistan) <\/p>\n\n\n\n
Tatar \u2013 4,3 milyon [2024] (Rusya) <\/p>\n\n\n\n
Ba\u015fk\u0131r \u2013 4 milyon [2024] (Rusya)<\/p>\n\n\n\n
*** <\/p>\n\n\n\n
Kuzeydo\u011fu (Sibirya) <\/p>\n\n\n\n
Hakas – 528,175 [2024] (Rusya) <\/p>\n\n\n\n
Tuvin \u2013 337.544 [2024] (Rusya) <\/p>\n\n\n\n
Sakha\/Yakut \u2013 1 million [2024] (Russia) <\/p>\n\n\n\n
<\/p>\n\n\n\n
G\u00fcneydo\u011fu (Uygur-\u00c7agatai) <\/p>\n\n\n\n
Kuzey \u00d6zbekistan \u2013 36.9 milyon (\u00d6zbekistan) <\/p>\n\n\n\n
G\u00fcney \u00d6zbek – 2 milyon (Afganistan) <\/p>\n\n\n\n
Uygur \u2013 7,6 milyon (Do\u011fu T\u00fcrkistan, \u00c7in) <\/p>\n\n\n\n
Salar \u2013 361.000 (\u00c7in) <\/p>\n\n\n\n
<\/p>\n\n\n\n
Olduk\u00e7a farkl\u0131 <\/p>\n\n\n\n
\u00c7uva\u015f \u2013 1.8 milyon (Rusya, Volga b\u00f6lgesi). <\/p>\n\n\n\n
T\u00fcrk dilleri dilsel olarak birbirine olduk\u00e7a benzer. Leh\u00e7eler zincirleri olu\u015ftururlar, biti\u015fik \u00e7e\u015fitler kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 anla\u015f\u0131labilirdir. Orta Volga b\u00f6lgesinde konu\u015fulan sadece Chuvash, di\u011ferlerinden olduk\u00e7a farkl\u0131d\u0131r. <\/p>\n\n\n\n
***<\/p>\n\n\n\n
Durum<\/p>\n\n\n\n
Alt\u0131 T\u00fcrk dili kendi \u00fclkelerinde resmi stat\u00fcye sahiptir. <\/p>\n\n\n\n
Azerbaycan – Kuzey Azerbaycan <\/p>\n\n\n\n
Kazak – Kazakistan <\/p>\n\n\n\n
T\u00fcrkmenistan – T\u00fcrkmenistan <\/p>\n\n\n\n
\u00d6zbek – Kuzey \u00d6zbekistan <\/p>\n\n\n\n
T\u00fcrk – T\u00fcrkiye <\/p>\n\n\n\n
K\u0131rg\u0131z – K\u0131rg\u0131zistan. <\/p>\n\n\n\n
*** <\/p>\n\n\n\n
Ses sistemi <\/p>\n\n\n\n
T\u00fcrk dillerinin \u00e7o\u011funun ses sistemleri bir\u00e7ok ortak \u00f6zelli\u011fi payla\u015fmaktad\u0131r. <\/p>\n\n\n\n
Sesler <\/p>\n\n\n\n
Tipik bir T\u00fcrk sesli sistemi, \u00f6n sesli harflerin yuvarlak veya yuvarlak olabildi\u011fi T\u00fcrk sesli harflerine benzer. Sesler k\u0131sa veya uzun olabilir. Ses uzunlu\u011fu kelimenin anlam\u0131n\u0131 farkl\u0131la\u015ft\u0131r\u0131r. T\u00fcrk dillerinin ortak \u00f6zelli\u011fi sesli harf uyumudur, hangi sesli harflerin birbirinin yan\u0131nda bulunabilece\u011fi k\u0131s\u0131tlamalar\u0131 i\u00e7eren fonolojik bir s\u00fcre\u00e7 t\u00fcr\u00fcd\u00fcr. \u0130ki \u00e7e\u015fit sesli harf vard\u0131r – \u00f6n sesli harfler, a\u011fz\u0131n \u00f6n\u00fcnde \u00fcretilir, \u00f6rne\u011fin \/i\/, \/e\/ ve arka sesli harfler, \u00f6rne\u011fin \/a\/, \/u\/, \/o\/. Yerli T\u00fcrk kelimeleri sadece \u00f6n veya arka sesli harfleri i\u00e7erebilir ve t\u00fcm sonek ve yaz\u0131lar kendilerinden \u00f6nceki hecenin sesli harfine uymal\u0131d\u0131r. \u00d6rne\u011fin, bir kelimenin ba\u015f\u0131ndaki sesli harf, o kelimedeki di\u011fer sesli harflerin asimilasyonunu tetikleyebilir, \u00f6rne\u011fin T\u00fcrk\u00e7ede, ev \u2013 \u00abev\u00bb + -ler \u00ab\u00e7o\u011ful\u00bb evler \u00abevler\u00bb, \u00e7ocuk \u2013 \u00ab\u00e7ocuk\u00bb + -ler \u00ab\u00e7o\u011ful\u00bb \u00e7ocuklar \u00ab\u00e7ocuk\u00bb demektir. \u0130lk \u00f6rnekte, t\u00fcm sesli harfler \u00f6n sesli harflerdir. \u0130kinci \u00f6rnekte \u00e7ocuklar’daki t\u00fcm sesli harfler arka sesli harflerdir. <\/p>\n\n\n\n
Sessiz harfler <\/p>\n\n\n\n
T\u00fcrk dilleri kelimelerin ba\u015f\u0131nda ya da sonunda sessiz k\u00fcmelere izin vermez. T\u00fcrk dillerinde \u00e7o\u011funlukla a\u011f\u0131z bo\u015flu\u011funun arkas\u0131nda \u00fcretilen \u00e7e\u015fitli sessiz seslere sahiptir, yani velar, uv\u00fcler ve glottal sessizlere sahiptir. Sesli duraklar ve dertler s\u00f6z\u00fcn bitti\u011fi yerde ayr\u0131l\u0131yor, \u00f6rne\u011fin K\u0131rg\u0131zca kitebi \u00abkitap\u00bb (su\u00e7lu durum) kitep \u00abkitap\u00bb olur. <\/p>\n\n\n\n
Stres<\/p>\n\n\n\n
Kelime stresi \u00e7o\u011fu T\u00fcrk dilinde son heceye d\u00fc\u015fme e\u011filimindedir, ancak bir\u00e7ok do\u011fu dilinde, \u00f6rne\u011fin Kazak\u00e7a ve Uygurca ba\u015flang\u0131\u00e7ta bir stres vard\u0131r. <\/p>\n\n\n\n
Dilbilgisi <\/p>\n\n\n\n
T\u00fcm T\u00fcrk dilleri baz\u0131 ortak \u00f6zellikleri payla\u015f\u0131r. Bunlar aglutinatiftir. Agglutinatif dil, her bir yaz\u0131 tipik olarak bir anlam birimini temsil eden bir dildir, \u00f6rne\u011fin \u00abge\u00e7mi\u015f zaman\u00bb, \u00ab\u00e7o\u011ful\u00bb, veya \u00abmask\u00fclen\u00bb. Bu etiketler birbirine kar\u0131\u015fmaz ve \u015fekil de\u011fi\u015ftirmez. Birbirlerine bir iple eklenirler. \u00d6rne\u011fin, T\u00fcrk\u00e7ede evlerimde \u00abevimde\u00bb, -ler \u00ab\u00e7o\u011ful sonek\u00bb, im \u00abmy\u00bb, ve de \u00abin\u00bb’den olu\u015fur. <\/p>\n\n\n\n
*** <\/p>\n\n\n\n
\u0130simler<\/p>\n\n\n\n
Tipik bir T\u00fcrk isim sistemi, t\u00fcm T\u00fcrk dillerinde temsil edilebilecek veya edilemeyen \u015fu \u00f6zelliklere sahiptir: tekil ve \u00e7o\u011ful. \u0130sim ve zamirler i\u00e7in en fazla yedi vaka: aday, genittif, belirleyici, su\u00e7lay\u0131c\u0131, yersel, ablatif, enstr\u00fcmantal. Vakalar, bi\u00e7imleri sap\u0131n \u00f6n sesli harf, arka sesli harf, sesli bir sessiz veya sesli bir sessiz bir sessiz harfle bitmesine ba\u011fl\u0131 olan k\u0131s\u0131m sonekleri ile i\u015faretlenir. Kesin bir makalenin olmamas\u0131. Dilbilgisi cinsiyetinin olmamas\u0131. Resmi olmayan ve resmi ikinci ki\u015fi zamiri aras\u0131ndaki fark. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc \u015fah\u0131s zamirlerinde cinsiyet ayr\u0131m\u0131 yoktur: ol \u00abhe, she, it\u00bb anlam\u0131na gelir. <\/p>\n\n\n\n
<\/p>\n\n\n\n
Orkhon senaryosu <\/p>\n\n\n\n
8. y\u00fczy\u0131l an\u0131tlar\u0131ndaki Orkhon yaz\u0131tlar\u0131, T\u00fcrk alfabesinin bilinen en eski \u00f6rnekleridir. Kuzey Mo\u011folistan’da Orhon Nehri vadisinde 1889 y\u0131l\u0131nda ke\u015ffedilmi\u015f ve 1893 y\u0131l\u0131nda de\u015fifre edilmi\u015ftir. An\u0131tlar T\u00fcrk prensi Kul ve karde\u015fi imparator Bilge Han’\u0131n onuruna dikildi. Yaz\u0131tlar\u0131n metninde T\u00fcrklerin k\u00f6keni, \u00c7inliler taraf\u0131ndan boyun e\u011fmelerini ve Bilge Han taraf\u0131ndan kurtulu\u015flar\u0131n\u0131 anlatmaktad\u0131r. Orkhon yaz\u0131t\u0131n\u0131n d\u0131\u015ftan runik alfabeye benzer \u00e7\u00fcnk\u00fc her ikisi de keskin bir aletle ta\u015f \u00fczerine oyulmu\u015flard\u0131r. Arap\u00e7a yaz\u0131 genellikle 1920’lerin ba\u015flar\u0131na Latin yaz\u0131s\u0131n\u0131n T\u00fcrk halk\u0131na tan\u0131t\u0131ld\u0131\u011f\u0131 zamana kadar t\u00fcm T\u00fcrk halklar\u0131 taraf\u0131ndan kullan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. T\u00fcrkiye 1928 y\u0131l\u0131nda de\u011fi\u015ftirilmi\u015f Latin yaz\u0131s\u0131n\u0131 resmen kabul etti. 1939’dan sonra Latin yaz\u0131 Sovyetler Birli\u011fi’nde neredeyse tamamen Kiril alfabesinin de\u011fi\u015ftirilmi\u015f formlar\u0131 ile de\u011fi\u015ftirildi. Bug\u00fcn hem Kiril hem de Latin yaz\u0131lar\u0131 eski Sovyet Cumhuriyetlerinde kullan\u0131l\u0131yor. G\u00fcn\u00fcm\u00fczde arap\u00e7a yaz\u0131 \u0130ran, \u00c7in ve Arap \u00fclkelerinde T\u00fcrk dilliler taraf\u0131ndan kullan\u0131l\u0131yor. <\/p>\n\n\n\n
Fiiller <\/p>\n\n\n\n
Olduk\u00e7a tipik bir T\u00fcrk fiil sistemi, t\u00fcm T\u00fcrk dillerinde bulunabilecek veya bulunmayan \u015fu \u00f6zelliklere sahiptir: Her zaman bir dilbilgisi kategori kan\u0131tlamas\u0131 gereklidir. Verilen bir ifade i\u00e7in kan\u0131t olup olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6sterir. T\u00fcrk dilleri do\u011frudan bilgilendirme \u00fc\u00e7 ki\u015fi: 1., 2., 3.; \u00fc\u00e7 zaman: bug\u00fcn, ge\u00e7mi\u015f, gelecek. Yedek fiiller be\u015f ruh hali olu\u015fturmak i\u00e7in kullan\u0131l\u0131r: g\u00f6stergeli, \u015f\u00fcpheci, zorunlu, \u015fartl\u0131, subjonktif; iki ses: pasif ge\u00e7i\u015f ve pasif ge\u00e7i\u015fsiz fiiller i\u00e7in farkl\u0131 formlarla aktif ve pasif; sorgulay\u0131c\u0131 ve olumsuz formlar i\u00e7in olduk\u00e7a karma\u015f\u0131k kurallar. Kelime s\u0131ralamas\u0131: T\u00fcrk dillerinde kelime s\u0131ralamas\u0131 tipik olarak Konu-Nesne-Fiildir. Ba\u011flam gerektirirse ba\u015fka perm\u00fctasyonlar.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
T\u00fcrk dilleri, Altaic dil ailesinin bir koludur. Do\u011fu Avrupa’dan Sibirya ve Bat\u0131 \u00c7in’e kadar geni\u015f bir alana yay\u0131lm\u0131\u015f insanlar taraf\u0131ndan konu\u015fulan yak\u0131n ili\u015fkili bir dil grubudur. T\u00fcm T\u00fcrk dilleri fonoloji, morfoloji ve s\u00f6z diziminde birbirine yak\u0131n benzerlikler g\u00f6stermektedir, ancak \u00c7uva\u015f ve Sakha (Yakut) di\u011ferlerinden olduk\u00e7a farkl\u0131d\u0131r. Altaic ailesinin T\u00fcrk kolu, dil say\u0131s\u0131 ve konu\u015fmac\u0131 say\u0131s\u0131 […]<\/p>\n","protected":false},"author":12,"featured_media":8871,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[9,45],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.uzerk.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/8870"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.uzerk.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.uzerk.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.uzerk.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/users\/12"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.uzerk.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=8870"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/www.uzerk.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/8870\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":8872,"href":"https:\/\/www.uzerk.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/8870\/revisions\/8872"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.uzerk.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/media\/8871"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.uzerk.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=8870"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.uzerk.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=8870"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.uzerk.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=8870"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}