O'zbekiston ERK Demokratik Partiyasi

TURKISTON ALIFBOSIDA NASHR ETILGAN KITOB (Qozoq Türkçasidan tarjima qilindi)

TURKISTON ALIFBOSIDA NASHR ETILGAN KITOB (Qozoq Türkçasidan tarjima qilindi)
53,450 views
21 June 2023 - 19:35

Yozuvchi Marsel Prustning go‘zal bir iborasi bor: “Haqiqiy sayohat bir ko‘z bilan yuz xil davlatni ziyorat qilish emas, balki bir mamlakatni yuz xil ko‘z bilan ko‘rishdir”. Bu so‘zni qisqacha bayon qilib, “barcha sayohatlar yangi mamlakatlarni ko‘rish uchun emas, balki o‘z mamlakatingizni yangi ko‘z bilan ko‘rish uchun” demoqchimiz. Endi bu tasavvurga to‘liq egalik qiluvchi bir kishi bo‘lsa, u Muhammad Solihdir. Umrining ko‘p qismini quvg‘inda o‘tkazgan shoir “surgun ichida quvg‘in”ni boshidan kechirdi (Solih she’ri). Muhojirlikda yurtiga “yangi ko‘z bilan” qarashga uringan shoir. Bu erda “yangi” so’zini ehtiyotkorlik bilan ishlatishimiz kerak. Chunki M. Solih o‘ziga yo‘l yaratgan shoir emas, balki mavjud yo‘lni davom ettira olgan shoirdir. O‘sha “mavjud yo‘l”ning yo‘lovchisi esa unutilib, yo‘l tikan bilan qoplangan bir paytda tikanni oyog‘i bilan kesib o‘tib, yana yo‘lning “ko‘zini” ochgan yo‘lovchilardan biri edi va u. noyobdir. O‘sha yo‘l qozoqcha Mag‘jon, o‘zbekcha Cho‘lpon yo‘lidir. Bu yo‘l Yassaviy ma’naviyatidan oziqlangan Turkiston yo‘lidir. Mag‘jon “Turkiston – turk odamining beshigi” deganda, hozirgi Turkiston shahrini emas, ulkan shaharni nazarda tutgan edi. Mana shu buyuk zulm yo‘lida yurgan shoirlardan biri Muhammad Solih. Shoirning o‘zi Cho‘lpon ruhiga bag‘ishlangan “Onaning deganlar” deb nomlangan she’rlaridan birida shunday yozgan edi:

ONАNING DEGАNI

Аbdulhamid Sulaymon Choʼlpon xotirasiga

Sen ham oʼsha yoʼldan ketding-a, bolam,
Qayt, dedim, qaytmading, endi kech, e-voh –
Rom etdi seni ham shubhali ohang,
Rom etdi yurtidan haydalgan arvoh.

Аxir, oʼsha yoʼldan ketding-ku, axir,
Endi gullar emas, tikon bosgaysan –
Sen ham arvoh yangligʼ yurgaysan faqir,
Oʼz tilingni sen ham shiftga osgaysan.

Oʼshal eski yoʼldan ketding-a bolam,
Qoʼrqmay tikilding-a qorongʼi gʼorga –
E-voh, boshginangni urarsan sen ham
Аrvoh boshin urgan oʼsha devorga!..

1985

Ko‘rib turganimizdek, bu yo‘l naqadar “xavfli” va “tikanli” ekanligini tushunib yetamiz. Nutqimizni his-tuyg‘ulardan xoli qilish, isbot bo‘lishi uchun atoqli zamonaviy o‘zbek yozuvchisi Uliqbek Hamdamning “M. Solih Cho‘lpondan keyin o‘zbek she’riyatiga ham mazmun, ham shakl jihatdan eng ko‘p yangilik kiritgan shoir, deyishimiz mumkin. Bundan tashqari, 2004-yilda Ozodlik radiosiga bergan intervyusida o‘zbek fojiali shoiri Rauf Parfi Muhammad Solih haqida shunday degan edi: “Muhammad Solih o‘zbek she’riyatida 1960-70-yillardagi yangi to‘lqinning boshlanishidir. Unutilgan merosimiz esa uzoq vaqtdan beri e’tibordan chetda qoldi. Abdurauf Fitrat, Cho‘lpon, Qodiriy va boshqa ko‘plab shoirlarning asosiy g‘oyasi Turkiston g‘oyasi edi. Turkiston g’oyasi bosqinchilar va mustamlakachilar uchun dahshatli dushman edi. “Ma’naviyatimizdan uzilgan Turkiston g‘oyasini o‘zbek she’riyatida Sho‘lponlar va Fitratlardan so‘ng birinchi bo‘lib shoir Muhammad Solih ifodalagan”, deb baholaydi u. Xullas, aziz o‘quvchi, Turkiston yo‘lidagi yo‘lovchi haqida bir necha mulohazalar bildirgandan so‘ng, maqolamizning asosiy maqsadiga to‘xtalsak.

Yodingizda bo‘lsa, 2022-yilda shoirning bir guruh she’rlarini qozoq tiliga tarjima qilib, “Val-fajr” nomli kitob qilib nashr etgan edik. Maqsadimiz qizil mafkura ongimizga chizib olgan chegaralarni buzib, bo‘riga qo‘zidek sochilib ketgan buyuk xoqonlik vorislarini, avvalo, san’at orqali birlashtirish edi. Tarjima kitobimizga shoir, Turkiya Respublikasining sobiq Bosh vaziri Bulent Ejevit, shoir Oljas Suleymenov, Qozog‘iston xalq yozuvchisi, atoqli o‘zbek yozuvchisi Hamid Ismoilovning mulohazalari ilova qilingan. Qozoq jamiyatiga bir tomchi hissa qo‘shgan asarning 13-jildi bugun chop etilayotgani bilan tabriklaymiz. Bu 13 jildda Muhammad Solihning barcha asarlari jamlangan. Aniqroq aytadigan bo‘lsak, dastlabki ikki jild she’rlardan tuzilgan, uchinchi va to‘rtinchi jildi maqolalarga, beshinchi jild “Jolnoma”ga, oltinchi jild “Imperativ”ga, yettinchi jild esa kitoblarga bag‘ishlangan. “Tiranish”.

Sakkizinchi jild uning jahon gazeta va jurnallariga bergan intervyulari, to‘qqizinchi jild turkiy adabiyotdan tarjimalar, o‘ninchi jild Yevropa adabiyotidan tarjimalar, o‘n birinchi jild rus tiliga tarjima qilingan asarlari, o‘n ikkinchi jild rus tilida yozgan publitsistikasi, O‘n uchinchi jild esa Muhammad Solih haqida yozilgan fikr va maqolalar to‘plamidir. “Oydan kelgan odamday” (Solih she’ri) 13 jildning nashr etilishi yangilik bo‘lmasligi mumkin, albatta. Lekin “Oydan odam kelgandek” yangilik. Bu tilga olingan 13 jildning Turkiston alifbosida nashr etilishidir.

Shoir o‘zining kirish so‘zida “Bu alifboga e’tirozlar bo‘lishiga shubha yo‘q. Ammo O‘zbekiston (Markaziy Osiyodagi turkiy davlatlar) Turkiston ekanini, o‘zbeklar (turk, F.T.) turk ekanligini anglab yetgan kun, bu alifbo to‘g‘ri tanlov bo‘lganini tan oladi”, deydi u. Bundan tashqari, Turkistonning bir qismining lotin alifbosiga oʻtishi haqida oʻzbek birodarlarining fikricha: “Oʻzbek tili – oʻzbek tilidan oʻtgan hududda yashovchi xalqlar soʻzlashadigan buyuk turk tilining shevalaridan biridir. Adriatik dengizi Xitoy qal’asiga. Bu mintaqada 230 millionga yaqin turk millatiga mansub aholi istiqomat qiladi” dedi va turk birligini mustahkamlash uchun mushtarak alifboga ega boʻlish muhimligini taʼkidlab, bu yerdagi unlilarga alohida eʼtibor berishimiz kerakligini yozdi. Aytishlaricha, belgilanmagan unlilarning nuqsoni “kechagina” paydo bo‘lmagan, lekin uning ildizi yuzlab yillarga borib taqaladi. Masalan, uzoqqa bormasdan, XVI asrdayoq Andijon amiri Temur avlodidan bo‘lgan Hindistonning buyuk shoiri va imperatori Zahriddin Muhammad Bobur arab alifbosida timsollarning singarmonik go‘zalligini ifodalovchi ramzlar yo‘qligidan shikoyat qilgan edi. Turk she’riy tili. Aytishlaricha, Solih Bobur sezgan bu “kamchilik”ni 20-asrning yetmishinchi yillarida kirill alifbosida ijod qilgan bizning avlod shoirlari ham his qilgan.

Bu kamchiliklarning o‘rnini to‘ldirish uchun butun turk dunyosini bir alifboda birlashtirish maqsadida 13 jildlik asarlar to‘plamini taqdim etayotgan Muhammad Solihning mehnati katta, deyishimiz mumkin. Chunki hozirgi Turkiston shoirlari o‘z asarlarini turkiy dunyoning ozodligi va birligi yo‘lida bag‘ishlagan va unga ilk qadam qo‘ygan shoirlar deyarli yo‘q. Unday bo‘lsa, qozoq kitobxonlarini shoirning “Bir a’zo” kitobi bilan tabriklab, uzoqdagi oqsoqol shoirning o‘zini qozoq kitobxonlari nomidan tabriklaymiz.

2022 yilda qozoq tiliga tarjima qilingan “Val-Fajr” kitobidan parcha

MOʼJIZА YUZ BERSА…

Moʼʼjiza yuz berib, Аhmad Yassaviy
Kelib qolsa, agar bizning asrga,
Kirib ketmas edi yerga asabiy,
Joylashmas ham edi biror qasrga.

Uning shoirligin hisobga olib,
Ijroqoʼm berardi bir xonalik uy.
U boʼlsa eshikka ichdan qulf solib,
Toza zamon haqda surar edi oʼy.

Bizni kiritmasdi uyiga aslo,
Osib qoʼyar edi eshigiga xat:
«Eshik chertilmasin.
Bundan mustasno
Oʼzga dunyolardan kelganlar faqat».
1981

DENGIZ BOʼYIDА

Havo yomon. Dam oluvchilar
Kirib ketar xonalariga.
Yuz oʼgirib dengizdan ular
Parda tortar oynalariga.

Havo yomon. Bemajol daydir
Kuya tushgan bulutlar koʼkda.
Sohilda-chi turar qandaydir
Vatanidan ayrilgan odam.

Men bilaman uning kimligin –
Yakkamoxov, badavlat, notinch –
Men bilaman, uning jimligi
Chidab boʼlmas sogʼinchdir, sogʼinch.

Oʼsha odam havoni buzgan,
Yomgʼirni ham chaqirgan oʼsha,
Oʼsha sabab koʼrimsiz bizga
Bu shifobaxsh, jannatiy goʼsha!

Аxir, nima haqqi bor uning?
Bu sizniki, sizning yeringiz –
Boring, uni hibsga oling!..
Yo Vatanin topib beringiz…
1983

SHOIRNING HАZILI

Bolalarga

Otasi taqqan nishon
Qiziqtirar goʼdakni:
–Bu yumaloq, dadajon,
Qopqogʼimi choynakning?

— Аxir tushunmaysan-ku
Tushuntirsam, oppogʼim…
Choynakniki emas bu —
Oʼz ogʼzimning qopqogʼi!
1984

Fayzulla Toltay

Manba: https://adebiportal.kz/kz/news/view/turkistan-turiksesinde-zaryq-korgen-kitap-zaily__24719

Fayzulla Toltay
Materialdan nusxa ko’chirish va nashr qilish uchun tahririyat yoki muallifning yozma, og’zaki ruxsati va Adebiportal.kz portaliga giperhavola taqdim etilishi kerak. Agar mualliflik huquqi saqlanib qolmasa, u Qozog’iston Respublikasining Mualliflik huquqi va turdosh huquqlar to’g’risidagi qonuni bilan himoya qilinadi. adebiportal@gmail.com 8(7172) 57 60 14 (ichki 1060)