“Бадиий асар биографияси” номли ўқув қўлланма қўлёзмасини профессор Умарали Норматовга тақриз учун берган эдим. Телефон орқали боғланиб, университетда кўришадиган бўлдик. ЎзМУ ўзбек филологияси факультетининг тўртинчи қаватда жойлашган “Ҳозирги адабий жараён” кафедраси хонасида домлани кутиб ўтирган эдим. Эшик очиқ. Рауфнинг қизи, тилшунослик кафедраси муаллимаси Муқаддас йўлакдан ўтиб кетаётган экан. Кўзи тушиб, хонага юзланди. “Кеча дадамни кўргани борган эдим, сизни йўқладилар: “Институтга ўтсанг, айт бирров келсин”, дедилар. Ҳозир Тил ва адабиёт институтидан келяпман. Ҳимоя билан боғлиқ расмий ҳужжатларнинг бир қисмини илмий котибга элтиб бердим. Дадамнинг хоҳишини сизга айтай дегандим. Ўзингизни кўрганим яхши бўлди, омонатни етказдим”.

Муқаддас яқинда Тил ва адабиёт институтининг тилшунослик бўйича ихтисослашган кенгашида номзодлик диссертациясини ёқлаган, ҳужжатларини Олий Аттестация комиссиясига юбориш учун тайёрлаётган пайт эди. Шу боис тез-тез институтга қатнаётганди.

Ўша куни кечга яқин Рауфнинг хотини Сулҳида сим қоқиб қолди: Рауф ака сизни сўраяптилар, “хабар олинг-чи, бехавотир юргандир”, депти.

Набираларим Қалдирғоч, Моҳина, Заринабонулар, Ҳасан-Ҳусан биргалашиб зовур бўйидан кўкат ялпиз териб келишган экан. Эртаси тонг саҳарда келиним Зулфия бир тандир лочира-нон билан ялпиз сомса ёпди. Иссиқ борсин, дебми сочиққа қалин ўраб, тугиб берди. Йўлга тушдим. Рауфнинг кейинги беш-олти йилда муқим яшаб келаётган жойи Қўйлиққа етмасдан Жарқўрғон кўчасидаги Ёғ-мой комбинати ишчи-хизматчиларининг оилавий ётқхонаси (20/2-уй, 43-хона) эди. Икки хонали бу уйни шоир, таржимон Саъдулла Аҳмад Рауфнинг Дўрмондаги Ёзувчилар уюшмаси томонидан дала ҳовли учун берилган, ҳали қурилиш қилинмаган, яйдоқ ер участкасига алмашган эди. Сулҳиданинг икки фарзанди билан икки хонали ана шу квартирада яшашарди.
Учинчи қаватга кўтарилдим. Қора рангга бўялган темир эшик очиқ эди. Остонадан ўтиб, ичкари кирганимда Рауф йўлакда кўзлари ёниб, кутиб тик турарди. Худди ҳаво етишмаётгандек, оғзини очганча каппа-каппа нафас олар, эгнида оқ сурпдан ёқасиз яхтак-кўйлак билан шалвар эди. Чамаси, келаётганимни деразадан илғаган бўлса керак, тараддудланган кўринади. Ўнг қўли ёнида шалвираб осилган, чап қўли олдинга чўзилган, олди яктагидан кўкрак қобирғалари саналиб турарди. Анча вақт бир-биримизни бағримизга босиб турдик. Қоқ суяк вужуди бағримга сингиб кетгандек эди. Чап қўли билан мени қучганча қўйиб юборгиси келмасди. Анчадан кейин чап қўли бўшашиб, елкамга осилиб қолди. Қарасам, кўзлари жиққа ёш.
Рауфнинг кўзлари ёшга тўлган асноларни аввал ҳам кўрган эдим. Турли йўқотишлар, турфа хил аламлар аччиқ кўз ёшларига айланиб қалққан эди ўшанда. Бир гал онасини, бошқа гал отасини эслаб, гапириб-гапириб йиғлаганди. Хусусан, янги шеърларини ўқий туриб, “Ташландиқ қудуқ” шеърига келганда отасини эслаган, кўзларига ёш тўлганди. Рауфнинг сим-сим йиғлаганини ўшанда кўрган эдим. Лекин, бу галгиси бошқача эди. Кўз ёшлари оппоқ соқолига томар, елкаси сезилар-сезилмас силкинар, унсиз йиғларди. Хўрсиниқлари одамни йиқитгудек оғир, кўз ёши аралаш бўлгани боисмикан, бағрингни ўйиб тилка-пора қилиб ташлайди. Йиғиси ҳам шеъри сингари ҳеч кимникига ўхшамасди, бетакрор эди.
Аслида Рауф ҳам руҳан, ҳам жисман бақувват эди. Унча-мунча зуғумларга майишмайдиган метин иродали Шахс эди. Шу баробар, ўта таъсирчан, кўнгли юмшоқ эди. Тўсатдан инсульт хасталигига чалиниб, ётиб қолганига уч ойдан ошиб қолганди. Ўнг қўли билан ўнг оёғи ишламай қолган, тили ҳам ўзига бўйсунмай қўйган эди. Оғир хасталик буккан, таъсирчан кўнглини янаям бўшаштириб қўйганди. Банда бечора, бошига тушгувчи кўргуликларни қаёқдан ҳам билсин. Ўзи, буларнинг ҳаммасини Оллоҳдан, деб билгувчи эди. Лекин, йиллар давомида чархнинг бошида юргизган тегирмон тоши юрагига қатрон-қатрон йиғилавериб, охири доғи хасталик шаклида ўзлигини кўрсатган эди. Кўз ёшларини ана шу синиқликка йўйдим.

Йўлакдан ўтиб, рўпарадаги чоғроқ хонага кирдик. Дераза яқинида тўрт конфорли – ёнғичли газ плитаси билан идиш-товоқ ювиладиган водоправод жўмраги – умивальник. Семон (цемент) полга шапарак шолча солинган. Девор тагига матрас-тўшак тўшалган, устига оқ чит гулли авра-астар қопланган ўрин-кўрпа.

Бу – Рауф Парфининг ётоғи эди.

Бош томонидаги ёстиғининг ёнида бир даста китоблар билан қоғоз тахлами. Хасталик билан олишишда ҳам китобларни қўлдан қўймаётган экан-да, деган ўй хаёлимдан кечди. Рауфни чап қўлидан тутдим, деворга суянтириб тўшакка ўтиришга кўмаклашдим. Ўзим унинг ёнидаги энсиз кўрпачага чўккаладим. Ёстиқни орқасига қўймоқчи бўлгандим, “йўқ керакмас”, дегандек ишора қилди. Ўнг оёғини узатиб, чап оёғини йиғиб ўтирди. Чап қўли билан ўнг қўлини билагидан кўтариб, ёнидаги ёстиққа қўйди. Рауф яқинда уйқудан турган, ҳали нонушта қилмаган экан.

— Шунақа, кейинги пайтда кўп ухлайдиган бўлиб қолдилар, — дея изоҳ берган бўлди хотини. Кейин олдимизга чоғроқ хонтахта келтириб, дастурхон ёзди. Чойнакда чой дамлади. Нон ушатди, икки пиёлага чой қуйиб, аввал Рауфга, кейин менга узатди. Рауф нонушта қилишга тутинди. Битта ялпиз сомсани яхши кўриб, тез еб олди. Иккинчисини охиригача ейолмади. Аччиқ памил чойдан икки пиёла ичгач, чарчаб қолди шекилли, кўзларини юмиб деворга холсиз суянди. Ҳийла тин олгач, кўзларини очди. Бемадор, толиққан, ўткир нигоҳи анча хира тортган эди. “Олинг, чойдан ичинг”, деди оҳиста.

— Сомсадан яна битта енг, қувват бўлади. Баҳор кўкатларидан, ернинг кучи бор, — дедим чой хўплаб.

Рауф бошини чайқади, миннатдор жилмайди.

“Ислом қоидалари” китобини қўлга олдим.

Номоз ўқишга ўтдингизми, – сўрайман.

Йўқ, – деди Рауф бошини сарак-сарак қилиб. – Ўзим, билиб қўяй дедим.

Кейин, Масрур нима билан банд, – деб сўради тутилиб-тутилиб. Арабшунос ўғлимни сўраётган эди.

— Қоғоз билан курашиб юрибди. Китобга муккасидан кетган.

Иккита китобни қўлга олиб, менга узатди.

Керак бўлиб қолар, ўқисин, фикри ўсади… фикри, – деди секин, шивирлагудек.

Булар И. М. Фильштинскийнинг “Арабская классическая литература” (М., 1965) монографияси билан Анна Ахматова таржимасидаги “Классическая поэзия Востока” (М., 1965) мажмуаси эди.

Рауф Парфи маънавияти, интеллектуал маданияти ниҳоятда баланд, беқиёс Шахс эди. Шарқ ва Ғарб, Лотин Амрикаси, Япон, Хитой, Ҳинд ва ҳ.к адабиётлари, шеъриятининг тарихи ва ҳозирги ҳолатига оид китоблар мутоласидан тинмас, фикрини бойитиш, тасаввурларини кенгайтиришдан асло тўхтамас эди. Яна, фалсафа, эстетика, бадиий тафаккур такомили билан боғлиқ камёб китобларни ҳам сувни симиргудек ўқиб-ўзлаштирарди. Шу боис энг қадимий даврлардан бугунги кунгача бўлган тансиқ китобларни ўқишга доимо вақт, имконият топарди. Ҳатто, оғир хасталик ҳолатида ҳам китобдан айрилмаганидан ҳайратга чўмасан киши. Яна, ўзи ўқиб бўлган китобларни биқинига босиб ўтиришни хушламас, дўст-биродарларигами, шогирдларигами, ҳамиша илиниб турарди. Уларнинг ҳам баҳра олганидан суюнчи ортар, кўнгли тоғдек кўтариларди.

Аввал келганимда Ральф Эмерсон эсселари билан Генри Торонинг “Уолден, или жизн в лесу” асарлари қўшиб чиқарилган нашрини (М., 1986), Д. Кришномуртининг “Свобода от известного” (“София”, 1991), Сатпремнинг “Шри Ауробиндо, или путешествие сознания” (“Глобус” 1992) асарларини совға қилганди.

Хасталик Рауфнинг тинкасини қуритиб қўйган эди.

— Дард берган Худойим давосини ҳам беради, – дейман кўнглини кўтаришга уриниб.

“Шунақа бўлиб қолдим, тилим айланади, дилим сўзлайди-ю, гапиришга қийналяпман”, – дегандек ҳазин тикилди.

— Майли, урунманг, ўзингизни қийнаманг, – дедим, – ҳали кўрмагандек бўлиб кетасиз.

— Қайдам, Худо билади, – деди маъюс нигоҳини кўзимдан узмай, бошини қимирлатиб қўйди. Анча фурсат сукутга чўмиб жим қолди. Кейин, хотинига юзланди.

— Сурат, сурат, – деди. Товуши жудаям секин чиқди: – Дафтарни ҳам қаранг.

Сулҳида Рауфнинг бўшаган пиёласига чой қуйди-да, ўрнидан чаққон қўзғалди. Қўшни хонага чиқиб кетди. Зум ўтмай бир даста сурат кўтариб кирди. Рауф билан иккимиз “ҳакимхона” ҳовлисида суҳбатлашиб ўтирган пайтимизни шогирдларидан бири суратга туширган эди. “Сизда турсин”, дегандек бош ирғаб мамнун узатди. Кейин, ўзи муқовалаган қалин дафтарни ҳам берди. “Иймон асири” шеърлар китобининг қўлёзмаси экан.

Китоб ёзаяпсиз, фойдаланасиз, – деди.

Ёстиғининг ёнида жигарранг муқовали “Отрытие Индии. Философские и эстетические воззрения в Индии XX века” (М., 1987) китоби ҳам турарди.

Бу ҳам сизга, – деди китобни қўлига олиб.

Суратни шу китоб ичига солиб ола қоламан.

Рауф розилик аломатини билдириб бош ирғади. Хийла совуган памил чойни бир симиришда ичиб тугатди.

“Ҳиндистоннинг кашф этилиши” китоби мундарижасига кўз югуртирдим. Р. Тагорнинг “Зулм ҳақида” мақоласи ҳам жой олган экан. Шунга ишора қилиб сўрадим:

Тҳакур асарини ўқидингизми?

— Эса-чи, – деди тийрак тортиб. – Зулм табиати ҳақида фикр юритганда ҳам инсондаги олижаноб хислат – хусусиятларни камол топтириш, юзага чиқариш ҳақида ёзғиради. Буюк мутафаккир-да, Тҳакур ҳазратлари.

— Зулм деб аталган ёвуз кучга муносабат мутафаккирлар дунёқарашининг мағзини ташкил этган экан-да, – дейман Рауфни гапга солиш ниятида.

Инсон насли ўзини таниб, ўзлигини намоён этишга киришган замонлардан бери зулмни даф этиш йўлларини излайди. Ўзаро суҳбатларимизда залолат хиллари хусусида кўп мушоҳада-муҳокамалар юритарди.

Биру Борнинг мўъжизаларига ақлинг бовар қилмайди, дегувчи эди. Тириклик ёнида ўлим, кун билан тун, яхшилик билан ёмонлик, саломатлик ёнида хасталик – ҳамма нарса қўшалоқ яратилган дерди. Дарҳақиқат, ҳаётимизни файзу фазилатлар қанчалик безаса, шунча теппа-тенг иллатлар ҳам унга ёндош. Жисмоний зулм (турфа хасталиклар, тан жароҳатлари), руҳий (кўнгилнинг жароҳатланиши, озорлар, алам-қийноқ, тушкунлик, зиқлик ҳолатлари), ижтимоий-иқтисодий (қирғин барот урушлар, зуғум-зўравонликлар, адолатсизликлар) ва ниҳоят, ахлоқий ноқисликлар (қадриятларнинг камситилиши, кек-адоват, ғараз, фасод, мутеларча итоаткорлик, ишрат, зино, гуноҳ ва ҳ.к.) кўринишлари шунчалик кўпки, гўё дунё пойдеворида ёвузлик иморати баландмикан, деган хаёлга ҳам борасан…

Устози Абдураҳмон Водилий араб мутафаккири Абу ар-Раҳмон ал-Кавокибийнинг “Зулм табиати ва қуллик асорати” асарини ўзбек тилига таржима қилган, ушбу фалсафий трактат мазмуни Рауф руҳониятини алғов-далғов қилиб юборган, дунёқарашининг шаклланишида беқиёс рол ўйнаган эди. У шоирнинг фалсафий-аҳлоқий қарашларида катта ўрин тутади. Шу маънода, зулм-залолатнинг оламгир табиатини ўрганган, ёмонликнинг мағзини анча эрта туйиб улгурган эди. Яъни, Кавокибий асари мазмунини сув қилиб ичиб юборган, беш қўлдек биларди. Зулмнинг турфа хиллари ҳақида гап очилиб қолса, Рауфнинг фикрлари шалоладек қуйилиб келаверарди. Теран билим Рауфнинг мустақил нуқтаи назари билан йўғрилиб, дунёқарашининг нечоғлик кенглигини кўрсатар, ижтимоий-фалсафий, аҳлоқий қарашларини ҳам намоён этарди.

Оғир хасталик Рауфни тамоман ҳолдан тойдирган эди. У яна иштаҳасини ҳам сўндирган, парҳезгирлик қоқ суяк қилиб қўйган, қуруқ суратини қолдирган эди. Шу боис берилиб гапиргудек бўлса, тезда ҳолсизланиб, кўзларини чирт юмганча совуқ деворга суяниб қоларди.

— Мени зулм енгди, – деди оҳиста, гўё ўзи билан ўзи фикрлашаётгандай. Узоқ жим қолди. Боя, зулм ҳақида сўзлаётганда кўзлари ёниб кетгудек ловуллаганди. Энди, юмуқ кўзларини хийла очганда яна аввалгидек ҳорғин ва хира тортганди.

Нима дейишни билмай гарангсиб қолдим. Нафасим ичимга тушиб кетгандек эди.

— Йўқ, унақамас, – дейман шошиқиб, сўниқ кайфиятини кўтариш ниятида. — Танангизга заҳа етказибди, холос. Лекин руҳингизни синдира олмаган. Мана, шунча китобларни ўқиётган экансиз. Ҳаётдан баҳра оляпсиз-ку. Баҳрамандлик зулмни енгиб яшаётганингизни кўрсатади.

Рауф мийиғида базўр жилмайди. “Агар, шу ҳолатда ҳам шеър ёзолганимда зулм-зуғумни енгиб яшаётган бўлардим”, дегандек маъно ўқидим маъюс кўзидан.

— Қани энди…

Чуқур тин олди, кўзлари намланди. Ёстиқ устидаги дока-сочиқни олиб кўз ёшини артди.
Дардни унуттириш учун сўз қотаман:

— Оллоҳ Таоло бир қулини севса, у қулнинг ёлворишини эшитиш учун уни бир дардга мубтало қилади, дейилади муборак ҳадисларда.

Рауфнинг зукко-закийлиги шундаки, ҳар қандай шароитда ҳам ақли-шуури тиниқ, худди ўқлоғлик милтиқдек, аввалдан ҳозирлаб қўйилгандек теша тегмаган оҳорли жавоби тайёр бўларди:

— Мўмин хаста бўлса, хасталик уни худди темирчининг қўлига занг босган темир тозалангани каби гуноҳлардан тозалайди. Ҳақсиз, танам шифо талаб, – деди Рауф. — Уюшмадагилардан кимдир банисага ётқизамиз, дўхтирга кўрсатамиз, дебди. Менга ётқизиш эмас, муолижа керак, муолижа, – таъкидлади оғир юкиниб. Шу пайт кўзлари ёниб, чарақлаб кетгандек бўлди.

— Кеча, жума куни Шукрулло ака юборган дўхтирлар “Тез ёрдам” машинасида келиб, бизникини тополмабди, изига қайтиб кетибди, – деди хотини Рауф сўзига изоҳ бергандек.

– Ишда эдим. Телефонда сўрашганда уй адресини тушунтириб айтган эдим. Нега топишолмаганига ҳайронман.

Муҳим бир гапи борлиги, ниманидир айтмоқчи бўлаётгани кўзларини юмиб анчагина тин олганидан, жиддий кўз қарашларидан англаш мумкин эди.

— Билсангиз, ахлоқи кабирнинг ўқ илдизи – маънавий зулм экан. Унинг эса хиллари кўп. Бир умр зулмга қарши терсма-терс яшадим. Вужудимга зуғум ўтказиши ниманинг оқибати экан, дея ўйга толаману охирига етолмаяпман. Бу нарса бир-бири билан боғлиқ. Дил яраси таннинг захарланишига олиб келаркан. Зулм тоифалари ичида энг ёвузи, бу – руҳониятга етказилган жароҳат экан. Кўнгилнинг сустлашиши, ҳақ йўлдан оғиб, тойиб кетиши одамнинг ич-ичида унга шуълага зиён-заҳмат етишидан бошланаркан. Маслак-эътиқодга хиёнат айни шу палладан бошланмайдими, дейман ўзимча.

Ўзаро суҳбатларимизда ҳам Зулмнинг табиатини, тоифасини, кўринишларини тушунтириб теран мушоҳадаларга бериларди. Ҳар қанақа хилини даф этиш инсон руҳини беғубор қилиш баробарида маънан чўғлантиради, дерди.

– Одам вужудига илашган хасталик руҳониятларни турфа кирланишлардан поклашга қаратилган. Негаки, зулм тоифаларини англаганинг сари ичингдаги қоронғулик бошқа ранглар билан алмашинади. Бу – Ҳаққа етишиш саодати; қоронғуликни билиш, тушуниш ҳам покланишдир, аслида. Ботинингга беркинган хасталикни енгишга интилганинг сайин дард тилини тушуна бораркансан. Билиш вужудингни фориғ қилолмаса ҳам катта ўзгаришлардан огоҳ этади; одамни бошига тушажак ўзгаришларга ҳозирлайди. Тириклик тарзини алмаштиришга, янгича яшашга ўрганишга чоғлаётгандек туюлади.

Вужудимга муздек бир нима югурди. Нимага шама қилаяпти? Хасталик охират илмини ҳам эгаллашга йўл очаркан, демоқчими?

Рауф фикрини ифодалашга қийнала бошлади. Сўзлари узуқ-юлуқ, ичига тушиб кетар, тушуниш анча қийинлашган эди. Ўзи ҳам ичидаги нималарнидир айта олмаётганидан юраги ачишди шекилли, хаста қўл-оёғига тикилиб қолди.

– Гапирадилар-у баъзида, сўзларини англатишга қийналяптилар, – Сулҳида Рауфнинг ҳолатини тушунтиришга ҳаракат қилади.

У сукутга чўмган эди; кейин кўзларини юмиб, бошини ортига ташлади. Шу тахлит бир неча дақиқа тин олди, сукутдан қувватлангандек кўзини зўрға очиб, сўзини жудаям секин давом эттирди. Бу галги мадорсизлик хийла чўзилди. Орага чўккан жимликни мажолсиз товуши бузди.

– Аслида, оғриқ ҳам умримизга қўшиб берилган насиба. Фақат хасталикнинг мазмуни ҳар хил. Одам тузаладиган – қувонтирадиган, баъзан қайғуга ботирадиган дардга чалинаркан. Азоб-уқубат ўз ҳолича маъносиз. Одамнинг тириклигига чанг солганда кўримли; уни сезамиз-да. Фақат нима эвазига дард тортишингиз керак? Бу, бизга нима беради, ахир? Хасталик бекордан бекорга сирачдек умримизга чанг солмайди-ку?!

Онгли-онгсиз мавжудот борки, ўзига яраша оғриқда кун кечиради. Ҳатто паррандаю даррандалар ҳам турфа оғриқни енгиб тирик қолишга, яшашга интилади. Лекин Фано билан Бақо эшиклари ёлғиз инсон учун. Вужудни хасталикдан озод қилиш одам руҳини тозартиради.

Шундай асноларда одам беғубор болалигига қайтгандек бўлади. Аслида, болаликдек покизаликни бир умр сақлаб қолиши керак. Айниқса, ижодкор одамга, шоир учун бу нарса жудаям муҳим. Ахир, болалик – софлик тимсоли-ку! Шер-арслонми, бўрими болалигида ўз душманлари билан ўйнайди. Ит билан мушук ҳам болалигида бирга ўйнайди. Болалигида ваҳший ҳайвонлар ҳам ширин, ёқимли, хавфсиз бўлади. Болаликка қайтиш бир мўъжиза. Лекин, бир умр болаликда қолиб кетиш – одам учун фожеа.

Рауф хасталик хосияти, дардманлик саодати тўғрисида мутафаккирнома мушоҳадага берилган эди. Фикрлаш қанчалик шитоб кечса, шунчалик тез толиқиб қоларди. Ҳозир ўша ҳолат такрорланди.

— Сизни уринтириб қўймай, майли, менга рухсат, – дедим. – Яна келаман, ўзим тайёрлаган мусалласдан олиб келаман. Олча билан шипонкадан; рангиям қип-қизил, худди “Қизил марварид”нинг ўзи. Мазасини тотиб кўрасиз.

Рауф мийиғида жилмайиб, бошини ирғади. Лекин, кўзларининг ичида оғир бир интиқлик, тубсиз ўкинч, адоқсиз ташналик бор эди. Хайрлашгиси йўқ. Чап қўлини билагимга қўйди. Қўлимдаги китобларни мўъжазгина хонтахта чеккасига қўйдим. Қўлини кафтимга олдим. Ҳолсизгина қисиб қўйди. Мийиғига маъюс табассум қалқди. Кўзларидаги чуқур маънони “Шу хархаша зулмни даф қилолсайдим…” дегандек тириклик ҳикмати, яшаш соғинчи тарзида туйдим. У ҳаётни ҳаддан ортиқ севарди. Мўлтони шайтон одамлар умрингдан тўйдиради, кунларингни заҳар-заққумга айлантиради, дегувчи эди.

– Китобга киритилаётган қўшимчалар ҳам охирлаб қолди, – дедим, у ҳақдаги рисолага ишора қилиб. – Ранглар рамзидан кейин сонетлар таҳлилини тугатяпман.

Рауфнинг кўзларида нимадир “йилт” этгандек бўлди. Ёруғ дунё юзини кўражак китобнинг якунланиш жараёни билан қизқисинди. “Рауф Парфи шахсияти, шеърияти” номли рисола қўлёзмасини ўқиб, назаридан ўтказиб берган, анчагина саҳифаларга қалам теккизган, тузатишлар киритган эди.

– Яна бир сидра кўриб берасиз-да.

– Йўқ, – деди бошини сарак-сарак чайқаб, – энди кўриб беролмасам керак. Ўша, кўрганимнинг ўзи етарли.

Мамнунлигини англатиб, кафтини кафтимга босди бошини ирғаб қўйди:

– Одамнинг кўргулиги тугамас экан, буниси охиргисимикан, билмадим…

– Китобингизда “Она Ватан тупроғига ботиб қолган шоир”, денг мени.

“Уфқ яраланган алвон – тўлғонар…” сатри билан бошланадиган шеърини эслади. Шу сатрни эпиграф қилиб келтирсангиз, дея истак билдирди. Рауф 1963 йили дастлаб саккизлик тариқасида, кейинчалик сонетга айлантирган шеърини айтаётган эди; охирги тўртлиги қуйидагича:

Қаттиқ уринаман уфқдан нари,
Алвон узра музлаб турар нигоҳим.
Оёғим юрмайди, юрганим сари
Она ерга ботиб қолган оёғим…

– Сизни чарчатмай, энди менга жавоб, – дедим. Жойимдан қўзғолдим. Рауф ҳам бир қўлига таяниб ўрнидан туришга чоғланди.

– Бекор туряпсиз, қийналиб қоласиз, – дедим тирсагидан тутиб.

– Йў-ў-қ, – деди тутила-тутила.

Ҳорғин, хомуш, толиққан нигоҳ кўз олдимда суратланиб қолди. Бу, Рауф билан охирги дийдорлашувимиз эканлиги ёлғиз Оллоҳга аён эди. Лекин, у ички бир сезим билан туйган бўлса керак, “хайр” дегандек бошини оҳиста ирғади; чап қўлини аранг кўтариб қўйди.

Бино ҳовлисига тушгач, учинчи қаватга қарадим. Рауф дераза олдида нигоҳи билан кузатиб турарди. Қўлимни кўтариб, “кўришгунча” дегандек силкитдим. У чап қўлини деразага босди. Муюлишда яна ортимга ўгирилиб қарадим. У ёруғликдан қувват олаётгандек деразага тиралганча ҳамон типпа-тик турарди…

Бу, 2005 йил 27 март шанба куни эрталаб тўққиз яримлардан пешиндан оғгунча кечган дамларимиз эди.

Қайтаётиб, асл шоирнинг умри-тақдири шунчалар чигал бўлмаса, деган ўй хаёлимга михланиб қолди. Ҳали-ҳануз ўйлаб ўйимнинг охирига етолмайман. Адоғи йўқ… Балки, ёзуви шумикан?

Нўъмон РАҲИМЖОН, профессор