1991-йилнинг августида Совет Иттифоқи раҳбари Михаил Горбачёв совет республикалари билан СССРни суверен давлатлар конфедерациясига айлантириш тўгърисида музокара олиб бораётган эди.

20-август бу борадаги келишувни имзолаш куни эди. Аммо бир кун қолганда реформаларга қарши бўлган бир гуруҳ коммунист раҳбарлар фавқулодда ҳолат эълон қилади.

“Иттифоқ қулайди, Совет Иттифоқи тугайди деган гаплар тўнтаришга туртки берган. Социализм эмас. Фитнага бошчилик қилганлар учун социализм “ҳокимиятда қолиш” дегани эди холос. Уларни руҳлантирган омил ва, умуман, Россияда аксил-демократик тўлқинлар ортида доимо империя масаласи ётади”, – дейди Ташқи сиёсат институтидан таҳлилчи Стивен Бланк.

19-августда Давлат хавфсизлик қўмитаси, КГБ, Михаил Горбачёв ва унинг оиласини Қримдаги қароргоҳида ушлаб туради, ташқи дунё билан алоқа қилишига йўл қўймайди. У қамоққа олингани ҳақида гап тарқалади.

Аммо Совет раҳбари дачада кичик радио орқали нималар бўлаётгани, Москва кўчаларида танклар юргани, фуқаролар намойиш қилаётгани ҳақида хабар топган.

Фавқулодда вазият бўйича давлат қўмитаси қарорларини Россиянинг янги сайланган президенти Борис Елтсин қоралаб чиқади. Танк устига чиқиб у фуқароларга мурожаат қилади, конституция қўпол равишда бузилганини таъкидлайди.

Айлин Оконор 1991-йилда “CНН” телеканалининг Москвадаги мухбири эди. Елтсиннинг сиёсий карерасини кузатган, сайлов кампаниясини ёритган.

“Унинг ишлари мен билган Елтсиннинг табиатига монанд эди. Ислоҳотга мойил, чўрткесар, баъзида импулсив лидер бўлган. Ўша ҳолатда шундай хислатлар керак эди”, – дейди журналист.

Фитна бошида турганлар ўша куни илк бор матбуот анжумани ўтказади. ГКЧП, ГКЧП- Государственный комитет по чрезвычайному положению ) номини олган қўмита етакчиси, СССР Вице-президенти Геннадий Янаев ўз чиқишида Совет Иттифоқи парчаланиши ҳақида огоҳлантирган.

“Тўнтариш муваффақиятсиз тугагани аён эди. Телевизорни томоша қилиб туриб, агар бу ҳақиқий тўнтариш бўлса нега кўрсатишяпти, нега ҳеч нарса бўлмаяпти деб сўраганим эсимда”, – дейди Стивен Бланк.

Москвадаги воқеаларни Вашингтонда яқиндан кузатишган. АҚШ Марказий Разведка бошқармаси Россияда ҳарбий тўнтариш эҳтимоли борлиги ҳақида президентга махфий ҳисобот бергани кейинчалик маълум бўлди.

Совет Иттифоқи шаҳарларида минглаб одам давлат тўнтаришини қоралаб намойишга чиққан. Айрим ҳарбий бўлинмалар намойишчилар тарафига ўтган. 21-август тонгида Горбачёвни ҳокимиятдан четлаштириш ҳаракати натижа бермагани аён эди. Аммо у Қримдан қайтганида Елтсин сиёсий юлдуз сифатида майдонга чиқиб бўлган эди.

“Борис Елтсин сайлов йўли билан Россия Федерацияси президенти бўлиб, мамлакатдаги энг катта этник гуруҳ кўзи олдида легитимликка эришган. Михаил Горбачёв эса ҳеч қачон аҳоли томонидан сайланмаган. 1991-йил август воқеалари шуни кўрсатадики, халқ овозини ва қувватловини олиш ўта муҳим. Горбачёвнинг энг катта хатоси шу”, – дейди Евросиё бўйича эксперт Пол Гобл.

Тўнтаришдан сўнг республикалар бирма-бир иттифоқни тарк этишини эълон қилган. Экспертларнинг айтишича, август воқеалари Совет Иттифоқи парчаланишининг сабаби эмас, балки бунга туртки берган, совет империяси қулашини тезлаштирган.

Манба: Amerika Ovozi